De Twentse rede: California dreaming
Eind augustus, academische jaaropening UTwente. De minister
kwam, sprak en oogstte verbazing. In zijn
Twentse rede pleitte hij ineens voor een ander stelsel van
hoger onderwijs. Hij keek - zoals zijn oud-collega Vandenbroucke in
Leuven al deed op ScienceGuide - vooruit naar een post-
Leuven tijdperk. Plasterk verklaarde een onderzoek in te
stellen naar de houdbaarheid van het binaire stelsel, omdat hij
vreesde dat de tweedeling hbo-wo te inflexibel was geworden.
De minister verwees naar Californië. Haar onderwijsbestel, waarin
voor ieder wat wils is en waar wetenschap kan excelleren (en dat
wel vreselijk onder
druk staat), zou een bron van inspiratie voor Nederland
zijn.
De herinnering aan de commissie Dijsselbloem, die grote aversie
tegen stelselherzieningen teweeg had gebracht, stond velen nog voor
de ogen. Hier had de minister rekening mee gehouden: "Die commissie
heeft nooit gezegd dat het huidige stelsel voor eeuwig is; alleen
dat je geen ondoordachte en onvoldoende gedragen plannen moet
uitrollen. Dat zal ik dan ook beslist niet doen. Wat ik wel doe is
de vraag opwerpen: is dit stelsel geschikt voor de komende
decennia?"
Niemand had dit zien aankomen. De verbaasde reacties
die ScienceGuide in de uren en dagen na de Twentse rede
binnenkreeg, getuigden ervan. Waarom was binariteit plots het
urgente probleem, vroeg men zich af. Gaan we ineens over
structuren in plaats van over de KIA praten? Probeert Plasterk
hiermee de aandacht af te leiden van de broodnodige investeringen
in het HO? Is zo'n commissie nog nodig als de OESO-review al twee
jaar op de plank ligt? Wat doen we met 'Leuven'?
Niet doen dus vs. Wel doen dus
Vanuit de
politiek ontving ScienceGuide aanvankelijk afwijzende reacties.
"Het is een oplossing op zoek naar een probleem", grapte
VVD-Kamerlid Halbe Zijlstra. "Met deze stelselopzet gaan we met
zijn allen terug naar af in de discussie. Niet doen dus."
HBO-raad-voorzitter Doekle Terpstra schaarde zich echter
wel achter het initiatief. Terpstra: "De grens is al geruime tijd
bereikt en het is goed dat de minister hierover het debat aan wil
gaan. Het is alleen niet reëel om maar twee smaken te blijven
aanbieden als de student veel meer maatwerk vraagt." Wel
waarschuwde Terpstra voor de neiging om zoiets slechts in de vorm
van blauwdrukken te realiseren.
Commissie Veerman
Begin oktober had Plasterk zijn stelselcommissie compleet. Het
werd een commissie van 6 onder leiding van oud-Landbouwminister
Cees Veerman aangevuld met 'Batman'
Alexander Rinnooy Kan, Ellen Hazelkorn, Bob
Berdahl, Koen Geven (na lobby van de studenten) en Ron Bormans.
Saillant is dat Bormans twee weken voor de Twentse rede een
visiestuk over vernieuwing van het hbo had gepubliceerd. Hij
betoogde dat 'het Grote Misverstand van tafel moet dat
onderwijsvernieuwing gelijk staat aan het marginaliseren van
kennis.'
Bormans stelde dat dankzij vernieuwing nu veel goed ging binnen het
hbo, maar de sector nog werk had liggen bij de positie van de
docent en de inhoud van vele vakken.
Vooruitblik: Het debat en de Rode Hoed
Op 29 januari belegt de HBO-raad een debatmiddag in de Rode Hoed
te Amsterdam met een een keur van sprekers en een spannende
voorzitter: Jacques Tichelaar, de oud-HO-specialist, fractieleider
en enfant
terrible van de PvdA. Hoofdvraag van het debat is: Waar
moet het heen met het hoger onderwijs?
Geïnspireerd door de door Plasterk geëntameerde discussie en
vooruitblikkend op het rapport van de Commissie Veerman zullen
vragen de revue passeren als: Welke problemen ontstaan er op
dit moment vanwege het hoger onderwijsbestel? Wat zou er moeten
veranderen? En is het hoger onderwijsstelsel wel aan vervanging
toe?
Vier perspectieven
Deze vragen zullen worden besproken vanuit vier
perspectieven: De instelling, de student, het werkveld en de
politiek.
Het perspectief van de instelling wordt belicht door Karel van der
Toorn, CvB-voorzitter van het duo UvA/HvA. In 2009 lag hij in de
clinch met de minister over geldzaken en nam zelfs bokshandschoenen
ter hand. Echter, net als de minister heeft hij al eens aangegeven
wel heil te zien in het Amerikaanse HO-bestel.
De Amsterdamse
variant van de Veerman-discussie ondersteunt Plasterk hierin.
Daarin bleek het toverwoord 'differentiatie' te zijn en wil men
binnen het huidige model van hoger onderwijs aanbod meer
onderscheid kunnen maken. Dit sluit aan bij Plasterks pleidooi voor
meer flexibiliteit, binnen het vertrouwde binaire stelsel.
Studenten
Voorzitter van de LSVb Gerard Oosterwijk zal spreken namens de
studenten. Tijdens het laatste VSNU-cafe zette hij de boel op
scherp met enkele pittige uitspraken. Met zijn
pleidooi voor "meer Bildung, minder universitaire
diplomafabriek en minder mensen naar de universiteit" lijkt de LSVb
open te staan voor veranderingen, waarin de studentenvakbond
uitdagend onderwijs voorop stelt.
Toegankelijk onderwijs dus minder? Want, zo betoogde Oosterwijk
tevens: "Maak het van dag 1 wetenschappelijk, zodat de freewheelers
en de ongeïnteresseerden niet mee kunnen en vanzelf af vallen."
Lectoraten
Het werkveld zal de 29e vertegenwoordigd worden door
Loek Hermans en Anneloes van
Staa, lector Hogeschool Rotterdam. Zij liet zich onlangs
onversneden uit over de positie van lectoraten en kwaliteit van het
onderzoek binnen het hbo.
Ook Henk Pijlman, voorzitter van de Hanzehogeschool en als
bestuurslid van de HBO-raad verantwoordelijk voor de lectoraten,
wees er recent op dat succesvol hbo-onderzoek vraagt om structurele
stevige keuzes. "Waaraan moet ons onderzoek een bijdrage leveren en
hoe optimaliseren we de wisselwerking tussen onderwijs en
onderzoek?" Het is een vraag die op de meeste hogescholen nog niet
afdoende is beantwoord. Mocht de Commissie Veerman adviseren het
binaire stelsel op te verheffen of te veranderen, dan wordt de
positie van lectoren en het toegepast onderzoek zonder twijfel een
bijzonder interessant discussiestuk.
Politiek
Hoe gaan in dit debat coalitie en oppositie stelling betrekken?
Hun reacties op de Twentse rede waren eerst afwijzend.
Regeringspartij CDA vroeg zich bij monde van Jan Jacob van Dijk af
voor welk probleem de oplossing van een stelselcommissie bedoeld
was. "Een wetenschapper signaleert een knelpunt, beschrijft het
probleem, maakt dan een analyse en concludeert dan. De minister
lijkt enige stappen omgedraaid te hebben. Dat valt mij tegen van
iemand die in de wetenschap groot geworden is," zei hij tegen
ScienceGuide.
VVD'er Halbe Zijlstra was ook tegen het debat maar verklaarde wel
voor een grotere differentiatie in het HO-bestel te zijn. "Maar
daar heb je de minister niet voor nodig. Laten de instellingen dat
toch zelf doen. Het hbo kan prima zelf met meer maatwerk inspelen
op de instroomvariëteit uit mbo, havo en vwo. Geef ze daar de
ruimte voor." Hoe eensgezind zijn zij straks in hun confrontatie in
de Rode Hoed nog? En als de stemmen geteld gaan worden?
Boordevol 2010
De kwaliteit van het onderwijs en docenten, ruimte voor
excellentie, selectie, meer differentiatie, uitdagende profilering,
meer aandacht voor beter toegepast onderzoek en zijn wisselwerking
met onderwijs…. het zijn allemaal vraagstukken die het afgelopen
jaar veelvuldig zijn besproken en wachten op antwoorden. Voeg hier
de motie-Hamer en de weg naar de Top 5 aan toe en de HO-agenda voor
het komende decennium zit boordevol.
De vraag aan de vooravond van 2010 luidt of het antwoord op de vele
vragen en uitdagingen ligt in een nieuwe HO-structuur. En mocht de
Commissie Veerman besluiten van wel, hoe ziet zo'n structuur er dan
uit?
Volgen we dan een Californische weg zoals Plasterk graag zou zien?
En de EU en Leuven dan? Zo nee, biedt de Commissie Veerman dan
andere perspectieven of oplossingen? De kans is kortom groot dat de
discussie in de eerste drie maanden van het nieuwe jaar
koersbepalend zal blijken voor het Nederlands hoger onderwijs.
Vergeet de Rode Hoed op 29 januari niet!