De Tilburgse hoogleraar zat op Harvard toen in de Verenigde
Staten de zaak uit het lood ging. Hij vertelde in zijn
ScienceGuide-weekboeken over de
stuurse discussie met Fed-chef Bernanke en werd als enige
hoogleraar lid van de 'red-de-banken'-commissie Maas. Of zoals
Herman
Wijffels tegen hem zei: "Als er iemand plezier heeft van de
crisis, dan jij wel..."
Eens per eeuw ongeveer
Gister werd bekend dat je gesprekspartner in Harvard, Ben
Bernanke, Man of the Year is. Terecht?
Ik gun Ben Bernanke van harte dat hij tot 'Man van het Jaar'
door Time uitgeroepen is. Laat hij hem er nog maar even van
genieten…
Over een of twee jaar zijn zal de VS en de rest van de wereld de
kosten van dit extreem ruime monetaire beleid door de Federal
Reserve ondervinden, namelijk een hogere inflatie in de VS en
een waardevermindering van de dollar ten opzicht van de euro.
Daarmee zal een een deel van de Amerikaanse overheidsschuld aan het
buitenland "weggeinfleerd" worden en zal Europa nog moeilijker zijn
exporten naar de VS op peil kunnen houden. Zoals de Amerikanen
zeggen: "It's our currency but your problem!".
Je noemt dit voorbije jaar 'krankjorum'. Wat was voor jou
uiteindelijk toch het meest verbijsterende moment?
Daar begon het mee, september 2008! Het meest onthutsende
vond ik dat men Lehman Brothers failliet liet gaan. Dat was het
meest idiote, ik had echt nooit gedacht dat dát kon.
In mijn vak is er een nieuwe tijdsrekening gekomen: het tijdvak
voor 15 september 2008 en de tijd van na 15 september 2008. We
zaten erna in een financiële meltdown, tussen oktober en
december was er sprake van een implosie van het systeem onder de
wereldeconomie. Zoiets maak je eens per eeuw mee,
ongeveer…
Was dit bankroet van Lehman niet gewoon een onverantwoorde
daad? Had de regering Bush zo vlak voor de presidentsverkiezingen
de touwtjes gewoon niet meer in handen moeten houden om
gezaghebbend op te treden?
Dat speelt zeker en rol. Hank Paulson [minister van Financiën
onder Bush, red.] trad hier onverantwoordelijk op. Hij had een
hekel aan Lehman-chef Richard Fuld bijvoorbeeld. Zoiets mag
natuurlijk geen rol spelen, niet in zo'n situatie. Dat is weinig
professioneel.
Als er dan toch een bank failliet had moeten gaan, dan hadden ze
nog beter consumenten-zakenbank Merrill Lynch om kunnen doen
vallen. Lehman, was onmogelijk, omdat dit dé internationale
systeembank bij uitstek was. Lehman was zozeer verbonden met alle
andere banken ter wereld, met heel het internationale geld- en
kredietsysteem, dat zo'n failliet in elke bank in elk land zou
ingrijpen. Dat kon men weten en dat is ook gebeurd vervolgens.
Het argument dat als verdediging door vele collega's wordt
opgevoerd is: 'er was sprake van moral hazard'.
Dat is onzin. Hoezo 'moral hazard'? Dat gevaar van 'moral hazard'
is er alleen maar groter door geworden, kijk maar naar het
resultaat van deze val van Lehman.
Staren in een zwart gat
De volgende dag, de ochtend na 'Lehman', dag één van jouw
nieuwe tijdsrekening, was het in Nederland Prinsjesdag.
De meest surrealistische Prinsjesdag die we ooit hebben
meegemaakt. Wat kon je op zo'n dag nou zeggen? De begroting was een
en al zonneschijn, terwijl we die ochtend in dat zwarte gat
staarden. De financiële meltdown was begonnen.
De maanden daarna werd de implosie van het financiële systeem
een feit, zo leek het een hele tijd, maar de wereld schijnt in 2009
daar nog aan te zijn ontsnapt. Klopt dat en hoe kon dat?
Een complete implosie is voorkomen, dat is een feit.
ECB-President Jean Claude Trichet heeft hier een grote rol
gespeeld. Achter de schermen gaven de centrale bankiers gezamenlijk
de cruciale wake-up call aan de ministers van Financiën
van de Verenigde Staten en Europa.
Een collega van me heeft de beste omschrijving in één zin
gegeven van wat dit op dat moment inhield: "When you look at the
left side of your balance sheet nothing is right, while looking at
the right side nothing is left!"
De regeringen hebben toen kapitaalinjecties aan banken gegeven
die alleen overheden dan nog kunnen doen. Sommige banken zoals ABN
Amro en Fortis moesten zelfs genationaliseerd worden, dat is in de
kern ook een extreme kapitaalinjectie geven. De Britse en
Nederlandse ministeries van Financiën hebben het 'Europese model'
hiervoor opgezet. Bernard ter Haar, de Directeur Financiële Markten
op het Nederlandse ministerie, verdient een enorme pluim voor zijn
werk in die fase.
Sylvester Eijffinger
Je werd dit jaar nummer 3 in onze Top 10 vanwege je rol in
de Commissie-Maas, als enige uit de wetenschap. Hoe heb je het werk
daarin ervaren?
Dat was alsof je in een Ferrari gaat rijden die meteen in de
vierde of vijfde versnelling optrekt. In november 2008 hoopte ik
nog op een beetje rustige kerst na de maanden van hectiek in mijn
vakgebied en vele optredens in de media daardoor.
Halverwege die maand belde NVB-Voorzitter Boele Staal mij op. De
Nederlandse Vereniging van Banken wilde een onafhankelijke, daarom
ook onbezoldigde 'Commissie van Wijzen' vragen de hele situatie
door te lichten. Drie oud-topbankiers, in dit geval de voormalige
CFO's en vicevoorzitters van ABN Amro, ING en Rabobank zouden er in
komen en ik als de enige hoogleraar. En wij moesten begin april wel
klaar zijn, dit kon geen vrijblijvend studieproject zijn. De banken
hadden zich gecommitteerd aan de uitkomsten.
Zeg dan maar eens 'nee'. Of 'ik wilde het met de kerst even
rustig aan doen.'
Zo was het wel, ja. We zijn begin januari gestart, meerdere
vergaderingen per week, veel stukken analyseren, vele intensieve
gesprekken met de bestuursvoorzitters van de banken. Maar ook met
de Commissie-Financiën van de Kamer, met minister Bos, en de
toezichthouders Wellink en Hoogervorst. We moesten scherp
onderzoeken, dit kon geen gezapig polderen zijn. En het rapport
moest dun en to-the-point zijn, precies melden wat er moest
gebeuren en hard in het eigen vlees snijden
De Code-Tabaksblat heeft niet gewerkt
Wat is de kern voor jou? Boetedoening?
We hebben eerst vooral een fundament gelegd waar een bank in
deze tijd 'na 15 september' toch echt op gebouwd moet zijn. En dat
is een heldere visie op het interne toezicht, de governance en het
risicomanagement. De structuren van een bank volgen uit die
twee.
Het risicomanagement is niet een technische exercitie van
bestuurders, het is een strategische keuze waarmee je je
positioneert als bank. Daarom moet er voortaan in de Raad van
Commissarissen naast een Audit Committee ook een Risk Committee
zijn. Een bank is immers in wezen een bedrijf dat vele soorten
risico's van verschillende looptijden en gewichten coherent moet
zien te managen. Dat maakt het ook zo complex om een bank te
besturen en hierop toezicht te houden.
Maar dan zul je ook commissarissen moeten aantrekken die dit
aan kunnen, die hier meer dan alleen maar wat meepraten over de
koers en dus de strategische keuzes mede bepalen.
Zeker. Hun rol verandert. De governance, het interne toezicht
moet fundamenteel versterkt worden op basis van onze analyse. We
konden constateren dat er helaas veel commissarissen waren die van
risicomanagement geen verstand hadden. Sommigen wisten ook
eigenlijk niet wat 'een bank' in wezen was als bedrijf, als
organisatie.
Je kunt hier vaststellen, dat de Code-Tabaksblat niet gewerkt
heeft met de disciplinerende werking die deze veronderstelt bij de
Algemene Vergadering van Aandeelhouders (AvA) naar een Raad van
Bestuur. Het boek 'De Prooi' van Jeroen Smit laat daar wel wat van
zien.
En dus kwam de Commissie-Maas met een nieuwe 'Code
Banken'.
Die gaat per 1 januari 2010 in werking, de De Nederlandsche Bank
(DNB) gaat de commissarissen voortaan niet alleen toetsen op
integriteit, maar nu ook op deskundigheid. Ze moeten voldoende
tijd, verstand van zaken, integriteit hebben en liefst ook een
rechte rug. Niemand kan volgens mij een reeks van zulke
commissariaten bij banken zo maar even erbij doen, twee of drie
commissariaten bij banken lijkt mij toch echt het maximum.
Dit brengt me wel bij een nogal kritische kanttekening. Tot mijn
spijt volgt minister Wouter Bos deze Code Banken op dit punt niet
en voldoet de nieuwe Raad van Commissarissen voor ABN Amro daar
niet aan. Terwijl de minister deze code wel publiekelijk
omarmt!
In de Tweede Kamer is hier al naar gevraagd dezer dagen en de
minister zei, dat hij de nieuwe Raad "een goede afspiegeling" vindt
bieden van het maatschappelijke veld rond de nieuwe bank. De DNB
moest dat nu maar gaan toetsen. Het is toch opmerkelijk dat de
minister van Financiën zo'n risico neemt bij de start van de nieuwe
opzet? Wouter Bos had een unieke kans om bij de Raad van
Commissarissen een voorbeeld te geven en hij mist hem. Jammer.
Haal de drank weg!
Zo begint 2010 dan toch met een minpunt. Hoe denk jij dat
dit jaar 'in economics' zich verder gaat ontvouwen? Komt de
gevreesde W-vormige recessie?
Ik heb nooit geloofd in zo'n double dip crisis, een
W-vormige recessie. Er is een ander punt van zorg wat mij
betreft. Ik voorspel dat met name de Verenigde Staten en het
Verenigd Koninkrijk te laat hun exit strategie gaan inzetten,
dus te lang wachten met het absorberen van de enorme
overliquiditeit en het afbouwen van stimuleringspakketten en
overheidsgaranties.
Eén van Bernanke's voorgangers zei ooit dat centrale bankiers
geen leuk werk hebben. Ze zijn nu eenmaal vaak feestjesbedervers.
"It's our task to take the punch bowl away before the party is
over." En die 'punch bowl' moet nu inderdaad op het goede moment
weggehaald worden. Anders gaat het feestje echt uit de hand
lopen.
Welk risico levert dat op voor het herstel, waarom ben jij
daar bezorgd over?
Bij een te late implementatie van de exit strategieën gaat de
inflatie oplopen. Ik wees er al op toen we over de onderscheiding
van Bernanke door Time spraken. Waarom lijken Larry
Summers en Timothy Geithner [de topeconomen rond Obama, red.] hier
te talmen? Zijn ze soms aarzelende types? Nou als je dat gelooft,
dan ken je Summers niet! De echte reden dat bij het ontluikende
herstel een dergelijke exitstrategie moeilijk te verkopen is.
Obama's onopvallende benoemingen
En dus "It's our currency but your problem" ?
De Verenigde Staten hebben best wel baat bij meer inflatie
nu, dat is wat er aan de hand is. Zo'n grote staatsschuld en zo
veel particuliere schulden…..kun je die een beetje 'weginfleren',
dan is dat best behulpzaam. En als je een president hebt met grote
plannen, met ambities, die de gezondheidszorg wil hervormen, wil
investeren in infrastructuur, en zo, dan heeft hij wel budgettaire
ruimte nodig. En die was door Bush grotendeels opgesoupeerd.
Dat kan een inflatie van 4 of 5% tot wel 6% opleveren. President
Obama heeft hiervoor bovendien nog ijzers in het vuur. In 2010 en
volgende jaren kan hij bijna de hele Board of Governors
van het Federal Reserve System vervangen met
nieuwe benoemingen. Daar kan hij dus meer duiven bij de Fed
benoemen wat betreft het inflatiebeleid.
Daar hoor je nooit iemand over. Wel hele beschouwingen over
het Supreme Court, of leden voor of tegen abortus en dergelijke
zouden zijn. Dat benoemingsbeleid speelt ook in de
verkiezingscampagnes altijd een grote rol. Maar deze
benoemingscyclus niet.
Dat is juist een aardig punt, zeker dit komende jaar en daarna.
Het is minstens zo belangrijk als het Hooggerechtshof. Dit gaat
over de fundamenten van de Amerikaanse economie en welvaart. En je
hoort er nooit over, maar het is mijn grootste punt van zorg.