In het CDA-beraad is als lijn vastgelegd dat de huidige opzet
van de studiefinanciering moeilijk te handhaven is. Vervanging van
het beurzenstelsel door één zogeheten sociaal leenstelsel zou om
die reden de minst slechte oplossing zijn. Die visie sluit aan bij
een bredere benadering in CDA-kring om de komende jaren de
financiële situatie van de overheid te saneren na de crisis. Ook op
andere terreinen van de publieke diensten en de collectieve
zorgstelsels wil het CDA de eigen verantwoordelijkheid van burgers
verder versterken. Zo overweegt men in de zorg en het woningbeleid
meer prikkels in te bouwen om burgers de eigen keuze ook financieel
te laten maken en de druk van de kosten van collectieve
arrangementen te verlagen. In dat licht past ook het nadrukkelijker
aanspreken van studenten voor de consequenties van hun keuzes en de
kosten van bijvoorbeeld de aanzienlijke uitval.
Niet onomstreden koers
Deze koers is in het CDA niet onomstreden en heeft bovendien
aanzienlijke consequenties in politieke zin. Verschillende
prominente CDA'ers, waaronder het wetenschappelijk instituut van de
partij, hebben gewaarschuwd voor een al te gemakkelijke keuze bij
het schrappen van de studiefinanciering in haar huidige opzet.
Meest recent deed dit SER-kroonlid en OU-voorzitter Theo
Bovens. Dat is ook daarom pikant omdat hij is benoemd tot
voorzitter van de selectiecommissie van de aanstaande
Kamerverkiezingen. VU-voorzitter René
Smit heeft als trekker van de denktank van het CDA op dit
terrein eenzelfde waarschuwing laten horen. Ook dit is opmerkelijk,
want hij is niet alleen lid van het innovatieplatform van premier
Balkenende, maar door OCW ook betrokken bij de invulling van de
komende bezuinigingen door de '20-commissies heroverweging'.
Afschaffing van de huidige studiefinanciering is een vlag die
vele ladingen kan dekken. Dit varieert van de invoering van een
soort studieloon met fiscale verrekening, zoals bepleit door
Groenlinks, tot privatisering van het stelsel naar een systeem van
min of meer beschermde leningen, zoals dat in de USA bestaat. De
precieze invulling van het alternatieve systeem voor de huidige SF
is in het CDA nog niet gemaakt. Dat betekent tevens dat ook de
feitelijke opbrengst van zo'n ingreep niet vast staat.
Lastige positie
Hiermee komt het CDA op twee manieren in een zeer lastige
positie. Ten eerste ten opzichte van andere politieke partijen, ten
tweede ten opzichte van de eigen achterban. De andere partijen in
de kamer hebben op dit punt al expliciet of impliciet positie
betrokken. Feitelijk is er sprake van een nieuwe paarse
meerderheid.
PVDA,
VVD, D66 en Groenlinks lijken allemaal een variant te bepleiten
van de omzetting van de SF in een leenstelsel, waarbij de
opbrengsten van de bezuiniging ten goede komt van de investering in
de kwaliteit van het onderwijs. Die brede coalitie heeft in zekere
zin het CDA dus niet nodig om haar wil door te zetten. Tevens
onderscheidt het CDA zich met de verkozen lijn politiek nauwelijks
van deze paarse opstelling.
Gezinnen met studerende kinderen
Nog een tweede probleem dient zich voor het CDA aan. De uitgaven
voor de studiefinanciering komen in belangrijke mate terecht bij de
studerenden in mbo, hbo en wo uit de gezinnen met middeninkomens en
die daar direct onder. De student krijgt immers een belangrijk deel
van de beurs op basis van de inkomenspositie van zijn/haar ouders.
Het is dus niet zozeer de slager op de hoek die de studie van de
advocaat financiert, als wel dat deel van Nederland dat geen
kinderen heeft of geen kinderen meer heeft, dat de studiekosten
voor de gezinnen opvangt.
Deze maatschappelijke keuze en 'sociale transfer' is één die het
CDA politiek altijd met kracht verdedigt. Hier komt nog een factor
bij. Het soort studenten en het type gezinnen dat in 2010
studiefinanciering ontvangt is anders dan bij de invoering van de
WSF door CDA-minister Deetman in 1986. De studiebeurzen en de
beschermde leningen uit de WSF gaan in overgrote mate niet meer
naar academisch geschoolden en hun kinderen. 80% van de
beursuitgaven in het hoger onderwijs komt terecht bij studenten in
het hbo, omdat zij inmiddels tweederde van de HO-populatie omvatten
en die komen doorgaans uit middelbare en lagere inkomensgroepen.
Het is dus nu veeleer zo dat de advocaten de studies van de
kinderen van de caissière van de slager op de hoek financieren.
Wat doet Van Bijsterveldt?
Bijzonder pikant zal in dit verband de positielijn worden van de
CDA-bewindspersoon die over het mbo gaat, staatssecretaris Marja
van Bijsterveldt. Nog meer dan in het hbo gaat voor het mbo op, dat
de studenten uit lagere inkomensgroepen komen en sterk
emancipatoire onderwijsloopbanen volgen. In de protesten van de
voorbije weken is aan de positie en de beurzen van de mbo'ers niet
of nauwelijks aandacht besteed. Afschaffing van de huidige opzet
van de WSF brengt onlosmakelijk met zich mee dat ook de mbo'ers hun
huidige rechten zouden verliezen. De consequenties daarvan, met
name ook voor de doorstroom mbo-hbo, zouden aanzienlijk zijn. De
kamer heeft op dit terrein bovendien nog recent een heel andere
lijn aan het kabinet opgelegd. Aangevoerd door de ChristenUnie
heeft de kamer geëist dat ook de mbo'ers recht krijgen op een
OV-kaart zoals de HO-studenten deze krijgen in het kader van de
WSF. De coherentie van die eis met een afschaffing van het huidige
beurzenstelsel is niet eenvoudig te vinden.
Debat heden
Het Kamerdebat heden over de uitspraken van CDA-staatssecretaris
Jan Kees de
Jager over de SF is dan ook veel meer dan een verplicht nummer
geworden. Na de uitspraken van PVDA-fractieleider
Hamer over een 'status aparte' voor onderwijs, kunnen andere
partijen niet meer volhouden dat er geen taboes zijn. Bijna elke
grote partij heeft bepaalde thema's al 'off limit' verklaard. Het
CDA zal in het debat dan ook moeilijk kunnen volhouden dat bij
studiefinanciering alles nog open is, met dank aan de eigen
staatssecretaris van financiën.
Tijdens het debat werd zoals verwacht door de VVD, D66 en
Groenlinks het huidige stelsel van studiefinanciering
afgeschreven. Zowel het CDA, als de PVDA, als minister
Plasterk hielden echter de boot af. Voorlopig zit het
politieke debat over studiefinanciering klem.