De kieswet is lang. Hij vergt meer regels dan de zorgverzekeringswet bijvoorbeeld. Oftewel hij is helemaal uitputtend met kleine detailregels. Voor één keer is dat bij wet- en regelgeving niet erg, maar juist goed: want hier moet bij elke stap in het proces onomstotelijk vast staan of er correct gehandeld is en wat er moet gebeuren. Als er bij de komende ronde van bezuinigingen en ontbureaucratisering nog ijverige en zeer precieze ambtenaren overig zijn, dan is dit bij uitstek het gebied waar ze kunnen worden ingezet.

Zulke regels zijn overigens niet de verantwoordelijkheid van ambtenaren, maar van de verantwoordelijke politici. En dit zijn nu net de regels waar ze zich vooral zelf aan moeten houden. Oeps, ik val zelf al in de kuil door in één keer, hoogstverdacht, over te gaan op de derde persoon. Maar goed, ik schrijf dit stukje dan ook even als columnist.

In dat licht zijn er nog wel een paar leuke opmerkingen te maken over de raadsverkiezingen van afgelopen week. Aan de meer politieke interpretatie van de uitslag zijn al 2387 artikelen gewijd, dus dat laat ik even zo. Nee, laten we hier eens focussen op hoe dat nu gaat, verkiezingen.

Voorkeurstemmen

In Nederland heb je aan een kwart van de kiesdeler voldoende om een eigen zetel te halen. In het Zuiden van het land is het al heel normaal dat iedereen in de fractie op voorkeurstemmen gekozen is. Maar dat is nog niet overal het geval.

En dan krijg je opmerkelijke verrassingen: in Helmond en Enschede ontstond wat ophef over het aantal allochtonen in de nieuwe fracties van de PvdA. Tja, die mensen stonden op de lijst en andere kandidaten hebben dus geen of geen doeltreffende voorkeurscampagnes gevoerd. En dan zie je achteraf druk ontstaan op mensen om toch maar van zetels af te zien. Gevalletje van regels achteraf aanpassen zullen we maar zeggen.

Balletje, balletje

Als twee mensen evenveel voorkeurstemmen hebben bij de laatste zetel, dan bepaalt het lot wie de zetel krijgt, zo schrijft de kieswet voor. Dat gebeurde dit maal bijvoorbeeld in Borne en Helmond. Burgemeester Rob Welten van Borne pakte -serieus!- twee kindersuprise-eitjes, stopte de namen erin en lijstduwer Bram Donkers (een ex-wethouder) won van de nummer 2 van de lijst, Henk van de Berg.

In Helmond wint Mohammed Chahim van Mirjam van der Pijl en daarmee heeft de sociaaldemocratische fractie 5 allochtone mannelijke raadsleden en een autochtoon mannelijk raadslid. En voor de duidelijkheid, heeft het er op dit moment alle schijn van dat Henk van de Berg en Mirjam van der Pijl alsnog plaatsnemen in de Raad. U weet, politici leggen zich heel moeilijk neer bij hun lot.

Tellen

Het tellen van stemmen is nog een ander onderwerp. Nu hebben we in Nederland een simpel systeem. Je moet de rode hokjes tellen van elke kandidaat. Kan niet zo heel moeilijk zijn, denk je dan, maar dat blijkt tegen te vallen. Bij hertellingen en definitieve uitslagen zie je soms afwijkingen van honderden stemmen per lijst en tientallen per kandidaat. Dat wekt verbazing.

De oplossing volgens sommige politici? In Helmond, waar na hertelling maar liefst 52% van de kandidaten een andere uitslag had, vindt men dat het systeem simpeler moet. Kan iemand uit het hoger onderwijs zo spoedig mogelijk een dependance van een wiskundefaculteit in Helmond vestigen?

Maar het kan nog erger

Het meest gevoelige deel van een kiesstelsel is niet wie de laatste zetel gaat bezetten. Wel belangrijk voor het individu, maar vaak minder voor de stad. Nee, dat is de kandidaatstelling door partijen. Dat is een delicaat proces. Want ondanks al die voorkeursstemmen telt een hoge plaats. En in dictaturen is het een geliefd middel om een vormfout te vinden bij kandidatenlijsten van partijen waar de grote baas weinig fiducie in heeft. Uitsluiting van deelname betekent dan al gauw lekker vier of vijf jaar verder regeren zonder oppositie voor types als Loekasjenko in Wit Rusland.

In Nederland mag een partij haar kandidatenlijsten een paar dagen eerder inleveren dan de finale datum. Dan krijg je de mogelijkheid om fouten te ontdekken en te herstellen. Want we houden niet zo van uitgesloten partijen.

In Italie ging het op dit punt zeer recent erg mis. Toen ze al in de rij stonden om hun lijst in te dienen, bakkeleiden de mensen van Berlusconi nog over de volgorde daarop. Even bijpraten, even sussen, even niet op de klok letten. En toen bleek dus de inlevertermijn verstreken in de regio Lazio, met daarin nota bene de hoofdstad Rome. Ook mis ging het bij de regio Lombardije, met als grote stad Milaan, de woonplaats en machtige politieke thuisbasis van  Silvio Berlusconi zelf.

Niet getreurd, zijn regering is aan het bewind, dus bij decreet (!) wordt er wat geregeld. Het regent op dit moment dan ook weer rechtszaken in Italie, en dat zo'n twee weken voor de regionale verkiezingen.

Een ding wel goed

Maar een ding doen ze wel beter in Italie. Gewoon spotjes van een minuut op televisie over de verkiezingen. En daarin wordt precies vermeld, hoe het met de verkiezingen is gesteld. Ook in gebarentaal. 

E vero? Ja, echt waar: de openingstijden van het stemhokje. Hoe je op een kandidaat moet stemmen. Je moet je identiteitkaart meenemen. En dat alles in woord en tegelijkertijd als tekst in beeld. Oh, en ook hoe de uitslag wordt berekend. Misschien een idee voor postbus 51.

Dr. P.H. Omtzigt is lid van de Tweede Kamer en econometrist. Hij houdt op ScienceGuide een vaste column bij over zijn ervaringen in deze twee eigenzinnige werelden van politiek en wetenschap, hun wederzijdse beïnvloeding en hun confrontaties.