Geen enkele zinvolle discussie over vrijheid is mogelijk
zonder te erkennen dat het om 'werk in uitvoering' gaat. Vrijheid
is een constant proces dat er steeds op is gericht om haar eigen
voorwaarden te definiëren en veilig te stellen. Vrijheid is dan ook
geen stabiel fenomeen. Normen, regels, regelingen en de erbij
behorende onderhandelingen vormen een integraal onderdeel van het
vredesproces.
Het probleem van regels is dat ze tegenwoordig een negatief imago
hebben. Ze worden vaak gezien als bindend en moralistisch. Daarom
hebben we vaak lak aan de regels. Regels lijken onze persoonlijke
vrijheid te beknotten. Bepaalde regels bemoeien zich te veel met
ons leven en lijken ons te onderdrukken in onze vrijheid om onszelf
uit te drukken.
Een voorbeeld hiervan is de onderhuidse ergernis die zich openbaart
in de publieke discussie over het uiterlijk van anderen.
Punkkapsels of de zwarte kleren en haren van de Goths wekken bij
sommigen irritatie, terwijl het dragen van een hoofddoek soms zelfs
agressieve reacties kan oproepen. Het lijkt alsof de vrijheid van
meningsuiting van anderen botst met de onze. Dat wordt dan een bron
van misverstanden en intolerantie. Maar is dit wel een goede manier
om de kwestie van vrijheid te benaderen?
Ik wil voorstellen om bepaalde regels niet langer als vervelende
obstakels te zien, maar om ze op een andere manier te
interpreteren-zoals dat bijvoorbeeld in computerspellen gebeurt.
Hier beginnen spelers hun spel alsof ze een andere ruimte, een
ander land of zelfs een andere planeet betreden. Ze staan open voor
een nieuwe ervaring, omdat ze nieuwsgierig en geïntrigeerd zijn.
Toch kan het spel niet gespeeld worden zonder eerst de basisregels
te leren. De beste manier om dit te bereiken is door simpelweg mee
te doen. Leren hoe je de knoppen moet bedienen is de grootste
uitdaging.
Het is vooral belangrijk dat spelers op een plezierige en
effectieve manier met elkaar om kunnen gaan. Om dat te
bewerkstelligen zijn er gedragsregels en gebruiksaanwijzingen
nodig. Deze regels vereisen enig inzicht in de voorwaarden van het
spel en vergen een zekere kennis van de benodigde handelingen en
communicatie met de andere spelers. Iedere speler weet ook dat het
een voordeel is om een goed geheugen en snelle reflexen te hebben.
Dat veel spellen over oorlog en gewapend verzet gaan, maakt ze tot
een miniatuurstrijd voor vrijheid, ook al hebben ze lang niet
allemaal expliciet vrede tot doel.
Spelregels staan of vallen met begrip: begrip van de regels van het
spel zelf, maar ook van de context waarin het spel zich afspeelt en
van de allianties en rivaliteit tussen de spelers. Zowel specifieke
als algemene voorwaarden zijn van belang bij het construeren van
een raamwerk om de regels van het spel te begrijpen. Dit soort
begrip is niet passief, maar vergt een actieve houding die op een
aantal belangrijke voorwaarden berust:
• Kennis van de regels en protocollen van het spel
• Inzicht in het algemene doel van het spel
• Ontwikkeling van geheugen en vaardigheden
• Vertrouwen dat de andere spelers dezelfde waarden en regels
nastreven
• Verantwoordelijkheid voor jezelf en voor anderen
Hieruit blijkt dat alle sociale activiteiten, ook het spelen zelf,
collectief en interactief zijn. Pas dan kan het spel
beginnen.
Vergelijkbare spelvoorwaarden zijn van toepassing bij het verwerven
van vrijheid in de samenleving. In de analogie tussen de 'virtuele
realiteit' van computerspellen en de sociale realiteit van de
openbare sfeer staan regels centraal. Deze regels, die zowel de
collectieve als individuele vrijheid reguleren, worden van buitenaf
opgelegd in de vorm van wetten, overheidsbeleid, morele regels,
gedragscodes en andere verplichtingen. Ze vergen echter ook een
zekere mentale instelling.
Evenals bezoekers aan een ander land of een andere familie zijn
spelers in een computerspel het a priori met elkaar eens dat ze
deel uitmaken van een spel. Aan het begin van het spel heerst er
algemene consensus, wat betekent dat elk spel gebaseerd is op
onuitgesproken afspraken. Daarom zijn harmonie en een minimum aan
beleefdheid noodzakelijke voorwaarden, net als een elementair
gevoel van wederzijds vertrouwen. Deze mentale instelling is nodig
voor een fundamentele vorm van democratische participatie.
Samenleving, vrijheid, maak je met elkaar.
Om de waarden van harmonie, tolerantie, en vertrouwen te kunnen
waarderen, vormt het culturele geheugen een belangrijk element voor
het spel van vrijheid. Door kennis van het verleden en besef van
het heden te combineren kunnen we een houdbare toekomst creëren.
Zij versterken elkaar en maken de ontwikkeling van een hoger niveau
van onderling begrip en vertrouwen mogelijk. Een goed geheugen is
een belangrijke eigenschap voor spelers; hoe meer je speelt, hoe
beter het wordt. Geheugen is geen statisch gegeven, maar een
dynamisch vermogen dat, net als een spier, door oefening getraind
en gecultiveerd kan worden. Het culturele geheugen is onmisbaar om
steeds weer het belang van vrijheid voorop te stellen, want anders
kunnen we niet leren van het pijnlijke verleden waarin vrijheid zo
vaak op het spel heeft gestaan.
Het spelen van het interactieve spel van vrijheid bevat nog een
ander cruciaal element: het vergt een constante inschatting van de
eigen beperkingen. Deze zijn zowel extern (overmacht van regels,
codes en protocollen) als intern (eigen niveau van competentie en
bekwaamheid). We leren gaandeweg de regels kennen in het spel,
omdat ze pas aan het licht komen in de omgang met anderen. De
essentie van het interactieve spel van vrijheid, zoals van alle
spellen, is dat het slechts mogelijk is door de noodzakelijke
beperkingen en begrenzingen.
Regels zijn dan ook niet alleen maar een teken van bemoeizucht,
maar noodzakelijk in de pragmatische en positieve omgang met
anderen. Grenzen zijn behulpzame piketpaaltjes die ons naar een
hoger niveau kunnen helpen in het verwerven van vrijheid: 'next
level up'. Het begrijpen van grenzen door ze te testen in het
sociale spel met de anderen om ons heen, is een cruciaal element
voor het creëren van voorwaarden die de vrijheid in stand houden.
Educatie en training kunnen helpen om de grenzen te verkennen en te
ontwikkelen, want regels versterken ons geheugen alsook onze
talenten en vaardigheden.
Natuurlijk is vrijheid geen spel in de oppervlakkige betekenis van
het woord, maar het impliceert wel een speels genieten van regels
en het delen van verantwoordelijkheid. Als de regels van het
democratische spel en verantwoorde interactie met anderen goed
genoeg zijn voor computerspellen, waarom beoefenen we ze dan niet
met hetzelfde plezier en enthousiasme in de sociale sfeer? Virtuele
vrijheid en echte vrijheid zijn de twee kanten van de medaille van
democratie in het derde millennium: let's play on!
Rosa Braidotti is faculteitshoogleraar geesteswetenschappen en
directeur van het Centre for the Humanities van de Universiteit
Utrecht.