Krimp en de impact van hoger onderwijs

27 april 2010 - De bevolking van Nederland gaat dalen vanaf 2040. Dit biedt tegelijk volop kansen voor hoger onderwijs en cultuur als grote factoren in de kracht van steden en regio’s. “Limburg kan de nieuwe Randstad van Noordwest Europa worden”, zegt onderzoeker Gerard Marlet, directeur van de ‘Atlas voor gemeenten’.

Emmen zorgelijk, Limburg kansrijk

In de 'Atlas voor gemeenten' worden de 50 grootste gemeenten in Nederland jaarlijks met elkaar vergeleken. De presentatie was dit jaar in Heerlen. Deze door bevolkingsdaling geplaagde stad was afgelopen vijf jaar de grootste stijger op het gebied van woonaantrekkelijkheid. Krimp biedt volgens Nol Reverda, lector demografische krimp (HS Zuyd) juist kansen. "We zijn gestart met het project 'Xperience Parkstad', waarin voortgezet onderwijs, MBO, Hogeschool Zuyd en Open Universiteit samenwerken. Xperience stelt zich tot doel: 'Het verzorgen van een voortreffelijk onderwijsaanbod voor de (Eu)regio'. Als het gaat om het bestrijden van voortijdig schoolverlaten staan we inmiddels landelijk in de top drie."

Bevolkingsdaling - ook wel 'krimp' genoemd - is in 2010 het thema van de Atlas voor gemeenten. "De prognoses voor wat betreft krimp in Nederland zijn onzeker maar in het algemeen wordt aangenomen dat de bevolking vanaf 2040 gaat dalen", zegt Gerard Marlet. "We hebben de neiging om krimp te zien als een nationale aangelegenheid," volgens Marlet. "De toekomst ziet er dan voor Zuid-Limburg zorgelijk uit. Kijk je ook naar België en Duitsland dan is Limburg de nieuwe Randstad van Noordwest Europa. Het hoger onderwijsaanbod en de aanwezigheid van werk en de dichtheid van economische activiteiten is groot in de 'Euregio' Zuid-Limburg-Luik-Aachen. Een stad als Emmen heeft ook zo gezien echt een probleem, er ligt aan de andere kant van de grens alleen maar weiland."

30 mensen per dag minder

Het verschijnsel krimp is echter niet nieuw. Na de grote urbanisatiegolf is aan het begin van de 18^e eeuw de bevolking Haarlem gehalveerd. Ook toenmalig belangrijke steden als Enkhuizen en Edam hadden te maken met demografische krimp. Haarlem is deze krimp weer helemaal te boven gekomen, maar Edam en Enkhuizen niet. "Historische trends zijn vaak bepalend geweest voor stedelijke bevolkingsprognoses", zegt Gerard Marlet. "De afgelopen twintig jaar was beleid echter de meest bepalende factor. De vraag was veel meer 'waar mag er nog gebouwd worden?' Almere en de VINEX-wijken springen hierbij het meest in het oog."

Steven Brakman van de vakgroep international economics and business (RUG) laat in cijfers zien waar dit in de kern om gaat: "In 2010 groeit de Nederlandse bevolking nog met 100 mensen per dag. In 2034 krimpt Nederland met 30 mensen per dag. Migratie compenseert slechts deels, niet volledig de terugloop van de geboortecijfers. Dit geldt overigens ook voor de rest van Europa." De afgelopen jaren zijn steden als Vlaardingen en Heerlen gekrompen. Over de oorzaken hiervan is Marlet helder: "Vergelijk bijvoorbeeld Amsterdam en Heerlen. Beide steden kennen een grote uitstroom van 30-39 jarigen. In Heerlen wordt deze uitstroom echter niet gecompenseerd door een grote instroom van jongeren en jonge huishoudens."

Dit saldo van instroom en uitstroom - de zogenaamde 'migratiebalans' - heeft te maken met factoren als 'de aanwezigheid van hoger onderwijs instellingen, woonattractie, aanwezigheid van werk, dichtheid van economische activiteiten en carrièrekansen'.  Na hun studie trekken jongeren massaal weg uit studentensteden als Groningen, Enschede en Maastricht. Toch hebben deze steden geen groot krimprisico omdat hun aantrekkelijkheid als stad, met name ook regionaal gezien, groot is en - naar verwachting - blijft.

Krimp is waarschijnlijker in steden als Vlaardingen, Spijkenisse, Helmond, Almelo en Heerlen. Hier speelt zwaar mee het effect van de 'agglomeratie-schaduw', de nabijheid van de grote aantrekkelijke stad. "Er is niets mis met Heerlen, maar jammer van Maastricht", aldus Steven Brakman.