• A
  • A
  • De vette grijns van Wim Deetman

    - Wim Deetman wil het CDA redden. De oud-minister van Onderwijs en Wetenschappen zou als nieuwe voorzitter de herbouw en 'hertaling' van de grootste ledenpartij van het land trekken. Wat betekent dat voor Rutte-1? Wat betekent dat voor het kennisbeleid? En hoe zou Deetman - "mijn meest massieve minister" volgens Lubbers - de klus klaren?

    Het lijkt contradictoir wat het CDA-bestuur wil doen: een oud-minister en oud-burgemeester van de jaren 80 en 90 vragen voor de sprong naar de 21e eeuw. Een nogal verlate sprong bovendien, zoals de zeer kritische commissie Frissen het CDA in een spiegel voorhield. Zou een 'mastodont' als Deetman wel de man zijn om zo'n club naar de toekomst te laten bewegen?

    Revolutionaire openheid

    In die opdracht zou de bestuurder met de oer-Haagse tongval wel eens kunnen verrassen. Hij heeft de voorbije jaren op allerlei terreinen de leiding gehad over cruciale toekomstthema's en initiatieven. Zo trekt hij voor de provincie Limburg een groot project ten aanzien van de doordenking van de gevolgen van de demografische omslag naar bevolkingskrimp in deze regio.

    De wereldwijde positionering van Den Haag als '3e UNO-stad' en knooppunt van 'Vrede en Recht' met VN-tribunalen, Internationaal Strafhof, denktanks rond zulke thema's en de daarmee verbonden Haagse campus van de Leidse universiteit is ook het werk van Deetman. Zo maakte hij de ambtenarenstad pur sang ook een vitaal multicultureel centrum met een internationale uitstraling op het hoogste bestuurlijke niveau.

    Wat weinigen weten is hoe zeer hij zelf betrokken was bij het promoten van Den Haag als ICT-stad. Daarin te investeren, met oog tevens op de gemeentelijke dienstverlening en dergelijke, was een stevig accent in zijn beleid als burgemeester. Sommigen vermoedden ook zijn persoonlijke voorliefde voor allerlei slimme gadgets als een opvallende drijfveer daarvoor. En wat betreft bijna ondenkbare doorbraken zwijgen we maar over de revolutionaire openheid die de protestant Deetman in RK-kring afdwingt dezer dagen.

    Als minister heeft Deetman op vernieuwende thema´s en actiepunten ook veel tot stand gebracht in de kabinetten Van Agt III, Lubbers I en Lubbers II. Zijn image als ´kampioen bezuiniger´ heeft de werkelijkheid van ´kampioen wetgever´ en innovator lang in de weg gezeten. Inmiddels beseft men in brede kring dat Deetman in de jaren 80 juist ook via zijn ´ombuigingen´ innovaties liet doorbreken waar HO en R&D toen erg aan toe waren en nu nog van profiteren. Het was destijds ´do or die´.

    Een slag anders

    Mooi voorbeeld daarvan is SURF. De universiteiten wensten natuurlijk elk voor zich een geheel nieuwe, zelfstandige IT-infrastructuur, toen begin jaren 80 zoiets onmisbaar bleek te worden voor topinstellingen in de kennissector. De rekening daarvoor was voor de gemeenschap, dat was duidelijk. Deetman zag dat "toch een slag anders." Hij voelde weinig voor publiek gefinancieerd particularisme, terwijl zowel de enorme kosten als de structuur van het gebruik van de IT juist een integraal geheel van voorzieningen op dit gebied voor het HO essentieel leken te maken.

    De 'Universitaire Rekencentra Federatie' kwam tot stand en de investering in IT kon zo gedaan worden. Tot vandaag de dag is Nederland hierdoor leidend in de wereld en benijd om SURF en de visionaire aanpak daarachter, zoals bijvoorbeeld telecomgoeroe prof. Jaap van Till nooit moe wordt om te onderstrepen. "Een van de weinige succesverhalen van ons land en een kernvoorziening voor de toekomst voor de rest van onze kenniseconomie. Een van de beste investeringen die ons land ooit deed, doet en blijft doen, naar ik hoop."

    Interessant is ook de Werdegang van het HBO, waar nu tweederde van de studenten hun weg naar de professies van de kenniseconomie vindt. Bij Deetmans aantreden als bewindsman in 1981 kende Nederland naast de huidige universiteiten vele honderden hogescholen, die de facto nog onder de detailsturing van de Wet op het Voortgezet Onderwijs vielen. De minister van O&W stelde via zijn ambtelijk apparaat nog de lessentabellen vast voor elke opleiding van elke hogeschool gedurende elk studiejaar van elke student. Professionele input uit het veld, innovatie en interactie met de beroepspraktijk waren daarin volstrekt secundair.

    Na Deetmans ministerschap was een revolutie geslaagd. Gelijkberechtigd aan de universiteiten waren zo'n 70 HBO-instellingen gegroeid uit regionale en inhoudelijke samenwerkingsverbanden en profielen, ver voor 'Veerman' dus al. Zelfs in de kunsten lukte het dit te realiseren, zoals ArtEZ-chef Willem Hillenius onlangs kleurrijk vertelde op ScienceGuide

    Diens analyse van Deetmans beleid was helder: "Er is nu aanzienlijk meer samenhang dan in het verleden ooit het geval was. De verhalen over de huidige situatie moet je flink relativeren als je naar de feiten kijkt. Dat moet je ook met verhalen over fusies in het HBO, trouwens. Doen alsof alle kwaad in de wereld van het onderwijs de schuld is van fusies. Toe nou. Stel je voor dat we nu nog met meer dan 500 hogeschooltjes mensen moesten opleiden, of dat elke gemeente zijn eigen conservatorium beheerde…… Dat kan hoor, maar hou dan verder op na te denken over kwaliteit of focus bij selectie van talent."

    20 jaar vechten voor verworven recht

    In de kern was Deetmans HO-beleid het volgende: 'U kunt kiezen. Óf u accepteert draconische bezuinigingen vanwege het dramatische tekort van de overheid en de diepe recessie (-12% in 1982-83, -7% in 1986), óf u buigt met mij mee om door zelf fusie- en concentratieprocessen in gang te zetten, gericht op sterkere kwaliteit en krachtiger HO-eenheden.' Dan kregen de universiteiten en hogescholen zelfs extra stimuleringsmiddelen om hun proces en product een upgrading te geven op weg naar die nieuwe eenheden van HO-aanbod.

    Wie niet wilde hoefde niet. Identiteit en profiel bleven de cruciale afweging. Zo bleven zowel de Rietveld Academie als de Gereformeerde Pabo volledig zichzelf en kwalitatief toonaangevend in hun sector. Deetman hielp zelfs een kleine, nieuwe universiteit oprichten en sprak bij de opening ervan, enkele dagen voor zijn overstap in 1989 van O&W naar de voorzittersstoel van de Tweede Kamer. Het betrof de Universiteit voor de Humanistiek in Utrecht. Pluriformiteit en verscheidenheid in visies waren altijd wezenlijker dan topdown maakbaarheidsdenken en beleid.

    Het in Europa nog steeds toonaangevende beleidsconcept van 'autonomie en kwaliteit' voor het HO is in 1985 door Deetman in de HOAK-nota voor het eerst vastgelegd als beleidsvisie, scherp en to the point geformuleerd door zijn DG Roel in't Veld. Ook het concept van een studiebeurs voor elke student als jong-volwassen burger die investeert in haar toekomst is door Deetman gerealiseerd, evenals de OV-kaart om milieusparende mobiliteit door jongeren te bevorderen.

    De LSVb en linkse partijen bestreden hem daar vurig over. Nadien putte men zich uit, nu al ruim 20 jaar, om dit verworven recht niet verder te laten uitkleden door elke opeen volgende minister na de zo beschimpte Deetman. Een serieus alternatief concept hiervoor is overigens nog niet gepresenteerd sinds 1986. Ook Rutte-1 kreeg het idee van een sociaal leenstelsel niet van de grond en Deetmans scherpe waarschuwing bij het jubileum van de VSNU voor dat idee klonk dan ook als vanouds: kortaf, pregnant en met groot gezag. 

    Innoveren gaat van 'au'

    Op R&D terrein zijn vergelijkbare toekomstgerichte visies en innovaties te noteren uit Deetmans koker: de voorwaardelijke financiering die onderzoekers 5 jaar lang structurele bescherming bood; expansie van samenwerking met Azië, met name China, India en Indonesië; meer astronomie en ruimtevaart op Europees niveau; IT als cruciaal agendapunt voor de lange termijn en de start met grootscheeps Aids-onderzoek.

    Zo'n conduitestaat mag velen verrassen, maar zij biedt het CDA als partij in nood wel toekomstperspectief. Als die partij dat nog zou willen, als zij na 9 juni en de zware nederlaag daar nog open voor zou staan. Innoveren gaat namelijk vaak van 'au'. Want Deetman is als de nieuwe CDA-aanvoerder en -innovator voor Rutte-1 niet probleemloos. En dus spannend.

    De Haagse burgervader Deetman maakte in de gemeenteraad korte metten met de PVV- en LPF-varianten die daar luidruchtig aanwezig waren. De Kamervoorzitter Deetman deed hetzelfde met Janmaat en zijn afsplitsingen. Een brievenbusplassende stalker of een fictieve schooldirecteur hadden onder voorzitter Deetman niet zomaar Kamerlid kunnen blijven, dat weet men aan het Binnenhof maar al te goed. De gedoogcoalitie zal dan ook wel enige spanning gaan voelen, zelfs als Deetman zich bestuurlijk terughoudend zou willen opstellen.

    Voor het kennisbeleid is de terugkeer van Deetman op de voorste plank van het toneel zeker zo spannend. Zijn normen stelt hij hoog. Voor bewindslieden en hun visie en daden, maar ook voor hooggeplaatsten in HO-bestuursposities. Als deze de HOAK niet waard blijken, zal ook Deetman niet aarzelen om ingrepen vanuit OCW voluit te steunen. Mits deze helder zijn, tijdelijk en de betrokken hogeschool of universiteit uitzicht bieden na enige maanden bestuurlijk haar autonomie voluit te kunnen waarmaken. "Verantwoordelijkheid" is bij hem geen leeg begrip. Hij is geen liberaal.

    Alles is vergeten en vergeven

    De onverwachte terugkeer van 'de stoomwals', 'het blok beton' en 'mijn meest massieve minister' kan ook reden tot enige vrolijkheid zijn. Het kan verkeren, zo blijkt maar weer.

    Niet lang na Deetmans vertrek als minister was hij spreker op een feestje voor een afscheid van een O&W-topman in Den Haag. Dat werd wat vertraagd door een massale studentendemonstratie tegen het beleid van Jo Ritzen die het verkeer lamlegde. De LSVb' ers, AKKU' ers en ASVA' ers zongen in een lange optocht over de Lange Vijverberg en het Toernooiveld naar het Binnenhof bij duizenden het lied " Deetman, Deetman, Deetman, Kom terug! Alles is vergeten en vergeven."

    Gevraagd door zijn disgenoten wat hij van deze hartelijke buiging voor zijn reputatie van hard maar fair bestuurder vond, zei Deetman: "Ik zeg niks. Helemaal niks!" Maar een vette grijns die hij manmoedig onderdrukte, won het uiteindelijk toch van de rest van zijn mondspieren. 


    Gerelateerd nieuws:
    17 november  Kabinet maant Senaat tot haast
    13 november  40 punten over studievoorschot
    13 november  Rumspringa voor de leraar
    11 november  WO studieschuld wordt afbetaalprobleem
    3 november  Jet Deetman
    3 november  Minister Pijlman (D66)?