Ter invulling van het beleid voor economisch herstel, innovatie
en "slimme, duurzame en inclusieve groei" in Europa schetst de
regering in het concept-Nationaal Hervormingsprogramma (NHP)
hoe ze het HO en de R&D wil vernieuwen. Dit is op korte termijn
noodzakelijk, omdat Nederland bij zijn innovatiecapaciteit en de
vertaling hiervan "in producten en diensten met een hoge
toegevoegde waarde" structurele zwakheden kent, aldus het NHP.
Financieel is het beeld ondubbelzinnig: more bang for a
buck. Minder middelen moeten veel doeltreffender opbrengsten
opleveren. Subsidies worden "vereenvoudigd, gestroomlijnd en
gericht ingezet voor economische topgebieden." Het FES verdwijnt
als kennisimpuls, TNO e.d. moeten gaan werken "als hefboom om extra
private R&D-inspanningen te mobiliseren." Omdat juist de
private bedrijven het hier ernstig hebben laten afweten, zoals het
NHP-concept nu laat zien, is dit een riskante strategie. "Het
regeerakkoord laat zich niet uit over een Nederlandse
R&D-doelstelling", geeft het kabinet nu lapidair toe.
Lagere systeemkosten en versnippering
Het kabinet meldt de Europese Commissie dat het Nederlandse
hoger onderwijs "meer ruimte voor specialisatie" zal krijgen.
Thematische onderzoekprogramma's moeten universiteiten, overheid en
bedrijven meer samenbrengen en "nieuwe bedrijven bij
universiteiten" doen ontstaan. "Zo kunnen instellingen uitgroeien
tot topinstelling op een bepaald gebied," stelt het concept-NHP. De
hogescholen, goed voor 2/3 van de studenten, worden niet genoemd in
deze passages.
Bovenstaande ambities moeten worden gerealiseerd zonder grote
meeruitgaven. Alleen het 'Agrofoodcluster' lijkt te kunnen rekenen
op verdere expansies: "Gerichte investeringen in innovatie en
verduurzaming zijn nodig, ook vanuit het toekomstig
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid." De accentverschuiving 'van
koeien naar kennis' in de EU-begroting wordt zo afgeremd: er moet
immers geld via het landbouwbeleid voor de innovatie van de sector
blijven stromen. Het lijkt meer op 'kennis door koeien'.
Voor de rest van het HO is de aanpak dat men nieuwe middelen
moet vrijspelen door vetzak-broekzak operaties. Deetmans TVC en STC
lijken in prolongatie aanstaande. Het concept-NHP zegt onomwonden:
"De doelmatigheid van de kennisinfrastructuur wordt verbeterd door
besparing op systeemkosten, het tegengaan van versnippering en het
bevorderen van samenwerking." Waar demografische krimp en nu al
geringe instroom in opleidingen aan de orde zijn, zal het HO dus
moeten herschikken en concentreren.
R&D-geld als hefboom
Daarbij zullen "de investeringen in grote
onderzoekinfrastructuur" ook als hefboom gebruikt worden.
Staatsecretaris Zijlstra gaf recent bij het LUMC reeds aan dat het
kabinet niet alle noodzakelijke ambities op dit punt kan en wil
financieren. Men zou in HO en R&D zelf meer door samenwerking
onderling en met anderen hieraan kunnen en moeten bijdragen.
Door die grote R&D-structuren zo te benaderen kan OCW de
instellingen dwingen nadrukkelijker te kiezen waar ze wel en niet
top in kunnen willen zijn Het NHP zegt openlijk dat men zo "de
profilering en specialisering van universiteiten, hogescholen en
onderzoeksinstituten verder [kan] aanscherpen." Dat kan nog worden
versterkt door deze taakverdeling toe te spitsen in fysieke zin met
"het beter positioneren en lokaliseren van onderzoeksinstituten in
de omgeving van universiteiten (clustervorming 'on campus')."
HBO-Techniek als pilot-sector
In het HBO wordt dit model deze week voor het eerst voor het
eerst bij wijze van experiment toegepast. Daar worden de
Centres of Expertise voor de upgrading van de
technieksector toegewezen, op basis van tienjarige
samenwerkingsplannen met bedrijven, overheden en andere
kennisorganisaties rond de hogescholen. Zij moeten uitblinken in
technologische sleutelgebieden als chemie en automotive/logistiek
en een businesscase met hun partners kunnen
presenteren.
Hieruit zou een zichzelf bedruipend kenniscentrum moeten
ontstaan na een fase van vijf jaar stimuleringsgeld als kickstart.
Een zeer beperkt aantal hogescholen zal kunnen beschikken over zo'n
centrum. Daarmee zullen het techniekprofiel en het aanbod van
opleidingen in die sector binnen enkele jaren duidelijk
geconcentreerd kunnen gaan worden door "het beter positioneren en
lokaliseren van onderzoeksinstituten in de omgeving" van zulke
instellingen.
Dat OCW dit model voor de invulling van de invulling van de
'Veermanprofielen' van HBO en WO zeer serieus neemt, bleek uit de
rede van DG Renk Roborgh bij HBO-raad symposium over de
onderzoekstaak van de hogescholen. Hij verwees met nadruk naar de
eerste toewijzing van deze Centres of Expertise als
voorbeeld hoe hogescholen door scherpe profilering zich
kunnen versterken, ook qua investeringen van buiten de overheid.
Daarmee heeft het kabinet nu twee 'post-Veerman modellen' uit het
HBO aangereikt gekregen: het rapport-Dijkgraaf over de kunsten en
het regieorgaan daaruit, en het rapport-De Boer over de techniek en
zijn Centers of Expertise.