Ron Bormans (HAN) lacht als ScienceGuide hem vraagt hoe
het voelt om zo omarmd te worden door het kabinet. Bormans was de
enige actieve HO-bestuurder en HBO-representant in deze commissie.
Zo'n omarming? "Dat voelt zakelijk aan." Dan valt hij stil. Even
nadenken. "Ik bedoel eigenlijk: dat voelt zakelijk best goed. Maar
gevoelsmatig nog niet, los van de vraag of ik zelf door een kabinet
als het huidige zo nodig omarmd zou willen worden, maar goed…" Een
brede grijns verschijnt op zijn gezicht.
Op een reeks punten vindt Bormans de brief van staatssecretaris Zijlstra over de
uitvoering van het 'Rapport Veerman' prijzenswaardig. "Er staan
goede dingen in, bijvoorbeeld over titulatuur. Ook over selectie
vind ik veel van wat er in staat een goede lijn kiezen. En wat er
over praktijkgericht onderzoek en lectoraten in staat, daar herken
ik mij zeker in. Dat geldt ook voor het stuk over de masters en hun
ontwikkeling."
Maar de reactie op Veerman staat niet op zichzelf en bevat ook
lijnen waar Bormans zwaar aan tilt, om te beginnen de
bezuinigingen die overblijven uit de 'langstudeerboete'. Bormans
heeft zich daar nog niet mee verzoend. "Als wij ons gedwongen zien
om te buigen en eventueel mensen te ontslaan en vervolgens
daartegen in verzet komen, dan is het niet fraai als de premier dat
wegzet als 'gedoe'. Kom nou. Mark Rutte is bewindsman geweest voor
hoger onderwijs en weet hoeveel tienduizenden mensen bij ons dag en
nacht in de weer zijn met het opleiden van talent, met hun
onderzoek en voor prachtige, en soms ingewikkelde organisaties.
Diepe zorg over hen mag hij geen gedoe noemen, die opmerking heeft
me wel geraakt. Het past ook niet bij de Rutte zoals wij die
destijds leerden kennen: slim en betrokken."
Kysia en Poetin
Dat het hoger onderwijs en de bewindslieden in de clinch
liggen, ergert het 'Veerman-lid' Bormans vooral omdat hij het zo
weinig productief vindt. Niet in de minste mate voor de
bewindslieden zelf in hun ambitie om nu een grote, positieve
verandering in gang te zetten in het kennisbeleid. "Heel veel grote
veranderingen en vernieuwingen in het hoger onderwijs van de
afgelopen 30 jaar zijn dankzij consensus tot stand gekomen, soms
zelfs met forse budgettaire ingrepen. De sector heeft keer op keer
laten zien zulke ingrijpende vernieuwingen met de overheid samen in
hoog tempo en met succes te kunnen waarmaken.
Kijk naar de HOAK-nota van Deetman en In't Veld en hoe die
doorgevoerd is. Wat Jo Ritzen daarover bij zijn afscheid bij jullie zei, dat was waar en uit
zijn mond ook zeker een opmerkelijk ruiterlijke erkenning: "Roel in
't Veld was hier een belangrijke factor bij, ook als denker. De
HOAK-nota was niet alleen een belangrijke stap qua inhoud, hij is
bovendien ook echt uitgevoerd. Als eerste en ook als enige in
Europa. Nederland is hierdoor tot op heden een toonaangevend land
op het terrein van het hoger onderwijsbeleid. Het HO-bestel plukt
er nog de vruchten van. Nederland zit met zijn universiteiten zeer
breed in de top 200 van de instellingen wereldwijd. Als land
daarmee als geheel zeer hoog scorend. De systeemkenmerken zijn dus
heel sterk."
De vorming van het HBO uit honderden schooltjes tot een
krachtige, emancipatoire HO-sector is ook een bewijs dat dit kan,
als vervolg op de visie van de HOAK-nota. "Heel die STC- en
SKG-operaties werden destijds waargemaakt doordat het parlement,
O&W en het HO elkaar vertrouwden en de consensus over wat
noodzakelijk was het beleid kracht gaf. Dat we het HBO in zo korte
tijd konden transformeren tot de moderne en succesvolle
onderwijssector die het nu is, kon alleen maar doordat er een breed
en gedragen besef was dat we die weg moesten gaan."
Dat ambitieuze inhoudelijke vernieuwingen zelfs met financiële
beperkingen tegelijk verwezenlijkt kunnen worden, bewees niet
alleen Deetman met de onderwijssector. Bormans was zelf
O&W-ambtenaar die onder Ritzen zo'n huzarenstukje nog eens
moest doen. "In 1992 bij de 'Tussenbalans' bezuinigingen van Kok en
nog veel erger in 1994 bij het aantreden van Paars-1. Het ging toen
om anderhalf miljard op het HO alleen. Dat ging niet vanzelf
nee."
Als hij nu Kysia Hekster op tv vanuit Moskou of Dagestan de
nieuwste capriolen van Poetin ziet duiden, moet Bormans wel eens
glimlachen, bekent hij. "Zij was in '94 niet van het scherm te
poetsen als LSVb-voorzitter tegen die vreselijke bezuinigingen!"
Via enkele, soms erg creatieve wendingen in het debat werd het
mogelijk "een productieve consensus te bereiken tussen kabinet en
veld. Het studeerbaarheidsfonds zette de onderwijsverbetering en de
rol van de studenten zelf daarbij blijvend op de kaart. Het HO
heeft later daarop de BaMa-structuur bijna moeiteloos doorgevoerd,
vooroplopend in Europa."
Slappe hap van 'Heren van het Kartel'?
Het kan dus best, mits. Bormans noemt het advies van Veerman
c.s. nog steeds zo'n kans op een reële, gewenste verandering. "Die
productieve consensus was er op weg naar de verkiezingen en de
formatie in 2010 ook. Het pluspunt was dat er niet een halfhartig
compromis lag, maar een consistent betoog en beleidspakket. Dat had
Veerman voor het eerst in vele jaren opgesteld, na die voorzet van
Plasterk over 'het Californische model'. Daar staan we nu, en die
consensus maakt het mogelijk dat de winst voor het grijpen
ligt."
Waarom die winst dan niet nu snel verzilveren? Het
rapport-Veerman is bijna een jaar oud. Het kabinet zit ook al bijna
een half jaar. "Politiek kreeg men het op een presenteerblaadje
aangeboden, maar men pakt het niet. De budgettaire druk
speelt een rol, dat zie ik wel. Maar er is meer. Men wil als
'politiek' -niet alleen bij de coalitie- ook het gevoel
geven: 'wij pakken aan, wij regelen de dingen'. De overheden hebben
de behoefte blijkbaar zich meer te manifesteren tegenover de
burgers. Ze willen hen laten zien dat ze wel degelijk kunnen
'sturen', daadkracht etaleren en van boven richting aangeven."
"In de brief van OCW over Veerman zit een mooie zin in dat
verband. De staatssecretaris stelt dat het wenselijk is dat er
hoogwaardige, verkorte trajecten in het HBO komen voor VWO'ers -
terecht lijkt mij- en stelt dan: 'Het kabinet zal er voor zorgen
dat deze trajecten tot stand komen'….. De indruk dat beleid maken
en iets realiseren inhoudt dat je per order of met een druk op
bestuurlijke knop maakbaarheid tevoorschijn brengt."
In het hoger onderwijs werkt dit niet, elders ook slechts
zelden, vermoedt Bormans. "Het samen vinden van een aanpak die
werkt, die iets oplevert waar iedereen mee verder kan, dat is zeer
productief. Consensus is geen 'slappe hap'. Als iedereen weet en
meedraagt wat nodig is en nieuwe perspectieven biedt, is dat niet
buigen voor 'de heren van het kartel', in de bekende woorden van
Mark Rutte. Dat is jezelf als kabinet een verstandig draagvlak
verschaffen voor noodzakelijke veranderingen."
Optisch stoer
Bormans ziet wel een nadrukkelijk verschil met het HO-beleid van
voorheen: "Overigens denk ik niet dat het kunstje van begin jaren
'90 over gedaan kan worden: in consensus grote budgettaire
problemen oplossen. Daarvoor is de evidentie dat er geld bij moet
nu veel te groot. En wordt dat geluid niet alleen door de sector
geuit, maar door werkgevers, werknemers en - voor de zomer - breed
in het parlement. Een gemiste kans dat we dat niet hebben weten te
verzilveren!"
"Let wel: andere landen laten zien dat het wel kan. Duitsland -
niet onbelangrijk voor ons - investeert. Daar waar wij in het HO
het equivalent van twee hogescholen moeten bezuinigen, worden bij
ons vlak over de grens er in Duitsland twee gebouwd! Bij ons is het
verhaal: eerst gaan we geld weghalen bij WO en HBO en dat zou dan
even later weer terugvloeien naar universiteit en hogeschool.
Waarom? Dat levert alleen veel transactiekosten op,
bureaucratische lasten en een hoop bestuurlijke drukte. Nog
afgezien van het feit dat een stevige rekening bij studenten
neergelegd wordt."
De redengeving voor de gekozen aanpak vindt Bormans tegen deze
achtergrond niet erg overtuigend. Als spreker op het Malieveld op
21 januari had hij al gepoogd voor een misverstand in deze
argumentatie aandacht te vragen, onderstreept hij nu nog eens. "Het
meest gehoorde argument is ook het meest trieste, vind ik. Wat zegt
de bewindsman? 'We moeten €18 miljard vinden en daar moet iedereen
aan meedoen, dus ook u.' Dat is optisch stoer, dat klinkt als
daadkracht, maar is het dat vervolgens ook? In feite is het
egalitair, in feite zegt het dat we niet echt durven kiezen maar
alles over iedereen uitsmeren. Dat heeft iets van een klamme deken,
van een consensus die met recht klef te noemen is…. Men hanteert
wel stoere begrippen, men omarmt wel 'differentiëren, focus, keuzes
en profilering', maar de facto doet OCW dat niet. Het geluid is
tegenstrijdig met de daden. Minder stoerheid biedt meer daadkracht,
zou ik zeggen."
Niet bezig met een spel
"De kabinetsreactie op Veerman is open geformuleerd en wacht op
onderdelen op verdere uitwerking," zegt Bormans als hij de actuele
situatie in grote lijnen nog eens samenvat. "Het is nog steeds de
moeite waard om te proberen om tot een krachtige consensus te komen
die het Nederlandse hoger onderwijs verder brengt. Met deze
staatssecretaris zijn zeker afspraken te maken. Wij staan klaar om
het gesprek te voeren."
Bovendien is er werk aan de winkel. "De ervaring van de
afgelopen decennia leert trouwens dat budgettaire uitgangspunten
altijd onderhandelbaar zijn, ook bij de collega van Financiën.
Zeker als daar iets voor in de plaats komt. En we hebben iets te
bieden. Tot voor kort gebruikten we in koor grote woorden: we
moeten investeren om tot de Top 5 te gaan behoren. Daar moeten we
dan niet te lang mee wachten. Want de mondiale dynamiek om ons heen
gaat niet even op de pauzestand nu wij elkaar weer moeten zien te
vinden."
Bormans roept niet op tot een soort 'staking' van beleid in de
tussentijd. En wil zeker niet komen tot het laten gijzelen
van de Veermanagenda door de budgettaire problematiek. "We zijn
niet bezig met een spel, maar met het invulling geven aan onze
maatschappelijke verantwoordelijkheid. Dit ontslaat het HO dus niet
van de plicht om zelf onverminderd werk te maken van 'Veerman'."
Men heeft het advies tenslotte met een gezamenlijk manifest
onverkort omarmd.
Bormans wil dan ook up tempo door. "We moeten als hogescholen en
universiteiten op een urgente manier de noodzakelijke keuzes
uitwerken. Die maatschappelijke opdracht en verantwoordelijkheid
hebben we zelf geformuleerd en moeten we dus ook nemen. Laat de
overheid daar dan naast zetten wat zij in haar verantwoordelijkheid
zal doen."