Minister Jan Kees de Jager heeft de voorbije weken bijna
achteloos de richting voor de komende jaren uitgezet. In
crisistijden is dat altijd het privilege van de schatkistbewaarder
van een kabinet. Ten eerste stelde hij als feit vast, dat de PVV
ten aanzien van de Europese reddingsoperaties "volstrekt een
oppositiepartij" is. Verhagen sprak zelfs van een lat-relatie
waarin partners regelmatig vreemd gaan. Het CDA daagt hiermee de
gedoogpartner openlijk, maar impliciet uit zijn relatie tot het
kabinet te herzien.
Ten tweede heeft dit minderheidskabinet een reeks noodscenario's
in aanbouw die doen denken aan wat Onno Ruding in de jaren 80 graag
boven de markt liet zweven.
Fundamenteel is de keuze voor het afzien van gedurige
'franje-reductie' bezuinigingen als die in kunst of op 'passend
onderwijs'. Deze leveren veel fuzz en hier en daar een paar
honderd miljoen op, maar leveren geen fundamentele bijdrage aan de
trend tot veel lagere staatsschulden. Dat vergt natuurlijk veel
doordachtere en dieper doorwerkende, structurele bijstellingen in
de publieke financiën en hun verdeling.
Zachte voorwaarden
ScienceGuide verneemt, dat De Jager kijkt naar kostbare, weinig
productieve beleidsdomeinen én naar groeibevorderende
uitgavenposten annex inkomstenpatronen. Rijk Nederland zal
bijvoorbeeld rekening moeten houden met drastische inperkingen van
uitzonderingen in de fiscale regels die hun feitelijke lastendruk
ver onder het toptarief houden. Meteen draagt zo'n aanpak bij aan
versimpeling, transparantie en ontbureaucratisering. De oppositie
én rechts staan hier machteloos tegenover, zo is de
inschatting.
In de onderwijsfinanciën zit een onderdeel, dat 'rijp' is voor
structurele ingrepen die zouden bijdragen aan een Lange termijn
beleid van forse schuldreductie: de studiefinanciering.
Met het prestatiebeursstelsel van oud- PvdA-minister Jo Ritzen
bouwt de overheid al jaren een aanzienlijk pakket uitstaande
leningen op die tegen 'zachte voorwaarden' afbetaald worden. De
basisbeurs en aanvullende beurs vormen daarin een giftdeel, in de
zin van een kwijtschelding onder voorwaarden van studiesucces.
De grote groei van het aantal studenten - een gewenst
beleidsdoel voor het groeipotentieel van een hoogwaardige,
vergrijzende kenniseconomie - zet extra druk op zulke uitgaven en
schulden. Erger nog: als de langstudeerboete echt zou werken, gaat
het studiesucces flink omhoog. Dan moet OCW veel meer
schuld/lening kwijtschelden, met dank aan het welslagen van het
eigen HO-beleid.
Dreigende Bubble
De ramp zou voor De Jager niet te overzien zijn. Hij moet dan in
zijn meerjarenbeeld niet alleen de grote kosten van de vergrijzing
incalculeren, maar ook grote giften aan hoogopgeleide en veelal
flinke inkomens verwachtende jongeren. Leg dat Henk en Ingrid maar
eens uit.
De SF zorgt derhalve voor twee in de staatsschuldencrisis
ongewenste patronen. Ten eerste voor inkomenssubsidie aan relatief
goed tot zeer goed verdienende burgers. Uitgaven dus die niet
principieel noodzakelijk lijken. Ten tweede voor een sterk
toenemende schulden 'bubble' in de publieke sfeer, waarbij de
overheid bijdraagt aan de risico beperking van de particuliere
leninghouders. Dat is een extra verhoging van de publieke schulden,
die op gespannen voet staat met de noodzaak de staatsschulden van
de EU-staten drastisch te reduceren.
In de USA hebben ratingagencies hier de stormbal al gehesen. Daar worden de
studieschulden en leningen om deze te dekken als zeer negatieve
factoren in de financiële markten voor de lange termijn gezien.
"The long-run outlook for student lending and borrowers remains
worrisome… There is increasing concern that many students may be
getting their loans for the wrong reasons, or that borrowers - and
lenders - have unrealistic expectations of borrowers' future
earnings." Er is dus alle reden voor Europese overheden om de eigen
staatsschulden niet verder op te voeren door zulke negatief
beoordeelde leningen in stand te houden of voort te zetten.
Nieuwe coalitie
Voor ons land zou dit betekenen, dat de overheid een
aangescherpte variant van een zogeheten 'sociaal leenstelsel' in de
studiefinanciering in enkele snelle stappen zou doorvoeren. In de
Kamer is daar een coalitie voor te vinden: VVD, PvdA, D66 en GL.
Anderen, met name PVV, SP, CDA en CU voelen hier niet voor.
Het CDA is door De Jager en Van Bijsterveldt wel tot andere
gedachten te brengen. Zeker als op enkele andere posten het
onderwijsbeleid van de minister extra ruimte krijgt, ter
ondersteuning van ouders en scholen. De 'Euro-coalitie',
'Pensioen-coalitie' en 'Kunduz-coalitie' zou zich zo verder
ontwikkelen.
Maar De Jager zal zo'n 180 graden wending bij de SF nog verder
moeten doorzetten. De leningen zal hij zo veel mogelijk buiten de
publieke uitgaven willen plaatsen, opdat zij niet langer een soort
pinautomaat voor slim, jong volk bij de staatsschulden suggereren.
Privatisering van de leningen met een minimale 'sociaal risico'
afdekking is dus aan de orde. Dat was ook het oorspronkelijke plan
van CDA-minister Deetman bij de invoering van de WSF in 1986 en
daar kan De jager dus op voortbouwen.
Meest actuele prognoses
Een gloednieuwe Europese analyse geeft nog aanvullende
argumenten om de SF te herzien. De vergelijkende studie van
collegegelden en beurzen in Europa door Eurydice laat zien, dat
Nederland relatief veel van zijn HO-investeringen steekt in
studiebeurzen. Bovendien lijkt dat van vergelijkbare 'noordelijke
kennisnaties' alleen olierijk Noorwegen meer hiervoor is gaan
uitgeven.
Finland en Zweden laten een langzaam dalende investering in SF
zien. Denemarken heeft met de recente rechts-gedoogde coalities
zelfs een forse daling doorgezet bij de uitgaven voor
studiebeurzen.
De Jager en Van Bijsterveldt zullen de meest actuele prognoses
van de SF-uitgaven in dit licht met alarm hebben gelezen. Een meevaller in 2012 en 2013 is al opgeslokt door
de gaten van Edith Schippers. Voor de jaren nadien voorziet de
rijksbegroting tegenvallers bij SF.
Zou de langstudeerboete inderdaad leiden tot vlotter afstuderen,
dan moeten OCW en Financiën ook nog meer giften uitdelen dan is
voorzien. Meer goedkope kredieten én meer giften dus aan jongeren
die na hun studie goed gaan verdienen, dankzij de vergrijzende
arbeidsmarkt. Dat is een uitgavenpatroon dat bij de scenario's voor
versnelde, forse staatsschuldreductie zeer gauw het rode potlood
zal tegen komen.