1712
24 januari 1712 kwam in Berlijn een prinsje Friedrich ter
wereld. Negen broertjes en zusjes zouden volgen. Al bij zijn dood
in 1786 noemde heel Europa hem Friedrich der Grosse. De
koning van Pruisen had van een dunbevolkt vorstendom een grootmacht
gemaakt. Met een moderne infrastructuur, defensie, administratie,
ambachten en hij had zo de omvang van zijn staat bijna verdubbeld.
Berlijn groeide ook in de jaren na zijn dood steeds meer uit tot
een cultureel-intellectueel brandpunt, dankzij de broers Wilhelm en
Alexander von Humboldt als geniale geleerden en
ontdekkingsreizigers, met de artistieke salon van Rahel Varnhagen
en dichters en denkers uit heel Europa.
Friedrich deed nog meer. Hij voerde met groot succes de
aardappelteelt in om honger en armoede tegen te gaan. Op zijn
simpele graf laten ook vandaag de dag nog altijd velen
Kartoffel achter in plaats van bloemen! Hij zorgde voor
'Deltawerken' die hele moerasprovincies aan de Oder nieuwe leven
gaven. Hij bouwde 'Unter den Linden' tot prachtallee uit, met de
opera, de staatsbibliotheek, en een - met opzet! - katholieke
kathedraal. Drie weken na zijn troonsbestijging verordonneerde hij
'Religionstolerirung' "denn hier muss ein jeder nach seiner
Façon selig werden." Bij "den Inquisitionen" zou "die Tortur"
afgeschaft worden en kranten en schrijvers "soll eine unbeschränkte
Freiheit gelassen werden zu schreiben wass er will."
Voltaire, Bach en 'Windbeutel!'
Als kroonprins correspondeerde hij al met Voltaire, die hem
later als jonge koning langdurig bezocht. De oude Bach kwam met en
voor hem musiceren. Meer dan 100 composities, vooral fluitsonates
en andere kamermuziek, liet de artistiek begaafde vorst na. In de
Konzertzimmer van zijn paleisje "Sanssouci" - Zonder Zorg - kun je
zijn dwarsfluit, van zeer zeldzaam ivoor en ebbenhout uiteraard,
nog altijd bewonderen.
Een verlicht heerser dus? In elk geval een heerser van groot
formaat. Hij 'stuurde Pruisen aan' met niet meer dan 500 ambtelijke
bedienden in Berlijn en Potsdam. Dus veel verlichting drong ook
weer niet binnen in de gehuchten en boerenhoeven tussen Litouwen en
Gelderland waar Friedrich de zweep over liet knallen. Letterlijk
vaak. De kobold-achtige koning - slechts 1.60m lang - placht
medewerkers met zijn stok te slaan en als 'Esel', 'Halunke',
'Schuft', 'Windbeutel' uit te foeteren. Zijn Duits was ruw, zijn
dagelijkse schrijf- en spreektaal was het Frans.
'300 jaar Friedrich' wordt komend jaar dan ook in Berlijn op
alle originele locaties groots gevierd. Tentoonstellingen
barstensvol unieke voorwerpen en documenten, zoals alleen Duitsers
die weten in te richten, met catalogi die uw koffer ondraaglijk
zullen maken. Ein Muss!
1812
Nederland was deel van een waarachtig keizerrijk. Een kobold van
het formaat-Friedrich heerste, de Corsicaanse artillerist, Napoleon
Bonaparte. Zijn broer Louis - thuis gewoon Luigi Buonaparte geheten
uiteraard - had hij in 1810 afgezet toen deze al te warmbloedig
opkwam voor zijn koninkrijk Holland, iets waar we overigens de KNAW
en Rijksmuseum te danken hebben. Na de Leidse Universiteit in 1575
hebben weinig Oranjes meer iets van zulke finesse of blijvende
waarde achtergelaten, trouwens.
Keizer Napoleon deed zelf ook iets: hij stichtte in 1812 de
kunstacademie waar Avans uit is voorgekomen en dat viert deze
hogeschool dan ook groots. Datzelfde jaar viel de
imperator 1812 Rusland binnen. Hij presteerde
wat invasoren na hem noch in 1917, 1919-1920 of 1941-42
lukte: hij nam Moskou in. De tsaar en zijn briljante
defensiegeneraal Koetoezov lieten de Franse keizer komen en weken
uit, in afwachting van diens slijtage, te lange
ravitailleringsroutes en 'vadertje Winter'.
Duizenden Nederlandse soldaten kwamen om, deserteerden zo gauw
mogelijk in de diepe bossen of bleven onderweg in ellende achter.
500.000 van de 600.000 manschappen van de keizer overleefden de
invasie niet. Napoleons fatale militaire triomf vieren we toch, als
bron van grootse kunstwerken. Tolstoj schreef er 'Oorlog en Vrede'
over, de Russische roman par excellence, en Prokofiev maakte er een
opera van, zijn beste. Alleen ging dat niet vanzelf.
Dood op dezelfde dag
Stalin dwong de componist de Napoleon-figuur uit de roman wel
erg naar Hitler te laten klinken en de geniale, vaderlijk bezorgde
Koetoezov-figuur wel erg naar… Stalin zelf. De première in 1944 was
geen succes, de herinnering aan Stalins blunders van 1941 waren nog
te vers. Pas in 1959 - na de eerste onthulling van Stalins
gruweldaden - werd een ongecoupeerde versie van de opera
uitgevoerd.
Prokofiev en Stalin waren toen beide al dood. Sterker nog,
ze stierven in 1953 op dezelfde dag. Moskou verbood elke
publiciteit over het overlijden van de componist. Ook waren geen
bloemen meer beschikbaar voor zijn begrafenis. Alle ruikers moesten
naar het Kremlin en het Rode Plein, voor de ceremonies rond de dode
'Vader der Volkeren'.
1862
Hij trad aan als een soort Mario Monti. De staat kon geen
'normaal kabinet' meer overeind houden door een diepe politieke
crisis over de overheidsfinanciën. Koning Wilhelm van Pruisen greep
als laatste kans naar een Draufgänger, Otto von
Bismarck.
Zijn kleinzoon, Keizer Wilhelm II van Duitsland ontsloeg deze
kanselier, pas in 1890. Dat gaf Bismarck de gelegenheid om op hoge
leeftijd zijn tomeloze energie te steken in memoires, met de
perfecte titel Gedanken und Erinnerungen. Die zijn nog
steeds een voorbeeld voor elk politicus: zó schrijf je over je
belevenissen, zo knap, scherp, onthullend en soms zo onbeschaamd
onwaar.
Revolutionair conservatief
Bismarck onderwierp iedereen. Eerst het parlement. Toen
Denemarken. Toen Oostenrijk en haar Zuid Duitse bondgenoten. Toen
Napoleon III, de keizer van Frankrijk en zoon van die Luigi, de
oprichter van de KNAW. Toen dwong hij de bejaarde koning Wilhelm de
titel 'Kaiser' te dragen en dwong alle Duitse vorsten hem dit
'vrijwillig' te verzoeken. Toen drukte hij algemeen kiesrecht (voor
mannen) door, sociale wetgeving, vrede op de Balkan en repressie
van zowel katholieke als socialistische civil
society-organisaties.
Duitsland werd één natie, werd het modernste industrieland,
centrum van innovatie, wetenschap en cultuur. Bismarck bleef
daarbij zichzelf: een revolutionair handelende conservatief. Met
tsaristisch Rusland wilde hij op één lijn blijven en hij was
faliekant tegen koloniale bezittingen. Omdat ze duur waren, niks
opleverden en alleen maar leidden tot spanningen met Engeland. De
nieuwe, jonge keizer Wilhelm II ontsloeg hem om 'zelf' te kunnen
regeren. Dat werd een ramp. Bismarck kreeg overal
standbeelden, de keizer werd in 1918 verbannen naar kasteel Doorn,
op het Utrechtse platteland. Bismarcks keizerrijk viel uiteen.
1962
Rusland had zijn eigen Wilhelm II, Nikita Chroestjov. Ook die
was als jongeman volstrekt gedomineerd door een historische
heerser, een briljante, wrede autocraat, Josef Stalin. Toen hij de
macht in het Kremlin kreeg, 'destaliniseerde' hij de Sovjetstaat.
Opera's als 'Oorlog en Vrede' mochten nu zonder coupures op het
toneel komen, bijvoorbeeld. Maar het moest ook weer niet te gek
worden met de vrijheid.
Net als de grillige Duitse vorst voerde de Russische leider een
expansiebeleid dat ondoordacht en economisch ook nog onhoudbaar
was. Hij verspeelde de laatste restjes loyaliteit van zijn
communistische rivaal Mao Tse Tung in Peking. Hij bedreigde Berlijn
en cementeerde zo West-Europa aan de USA. Hij omarmde heersers in
de Derde Wereld die hij als revolutionaire bondgenoten zag, als
Nasser in Egypte en Castro op Cuba. Dat bleken dure
misrekeningen.
Nasser ruïneerde de Sovjet-politiek door in 1967 Israël zo te
bedreigen dat binnen zeven dagen zijn leger en dat van zijn
Arabische bondgenoten vernietigend verslagen werden. Castro liet de
Russen kernraketten op zijn eiland plaatsen. Chroestjov
stortte de wereld in een 'Russische roulette', de Cuba-crisis.
Een sluwe uitruil van verouderde Amerikaanse raketten in Turkije
tegen de Russische op dat eiland vermeed een wereldbrand. Het
was in de Koude Oorlog nooit zo heet geweest als in die weken van
oktober 1962.
Kennedy, Goelag en weer terug bij Friedrich
President John F. Kennedy werd in de beeldvorming een machoheld
én vredesapostel tegelijk. Zijn dood in Dallas het jaar daarop
maakte dat dit imago vereeuwigd werd, ondanks het feilen in Vietnam
bijvoorbeeld. China concludeerde dat Moskou zwichtte voor
Washington als het er op aankwam. Binnen tien jaar had Mao via
Nixon en Kissinger een alliantie met de USA tegen de Sovjet Unie
gesloten.
Chroestjovs collega's zetten hem in 1964 af als
leider. Ze schroefden ook de 'dooi' terug, zodat opera's weer flink
gecensureerd konden worden. Anders dan bij Friedrich werd bij "die
Inquisitionen die Tortur" niet afgeschaft en schrijvers kon niet
"eine unbeschränkte Freiheit gelassen werden zu schreiben wass er
will."
Zo begon de schrijver Aleksander Solzjenitsyn in het geheim
aan zijn epos à la Tolstoj, de Goelag Archipel. Het bleek het begin
van de ondergang van het Sovjet-régime. 25 jaar later viel de Muur
in Berlijn, het bouwsel dat Friedrichs pronkboulevard
Unter den Linden tot dat moment zo ruw afkapte.