• A
  • A
  • 1712-1812-1862-1962

    - Wat gebeurt er allemaal in 2012? En wat vieren we? Vier historische momenten met hun jubilea: Friedrich in Potsdam, Napoleon in Moskou, Bismarck in Berlijn en Kennedy boven Cuba. Iets om naar uit te kijken dus..... ScienceGuide wenst zijn lezers alle goeds en veel inspiratie in 2012!

    1712

    24 januari 1712 kwam in Berlijn een prinsje Friedrich ter wereld. Negen broertjes en zusjes zouden volgen. Al bij zijn dood in 1786 noemde heel Europa hem Friedrich der Grosse. De koning van Pruisen had van een dunbevolkt vorstendom een grootmacht gemaakt. Met een moderne infrastructuur, defensie, administratie, ambachten en hij had zo de omvang van zijn staat bijna verdubbeld. Berlijn groeide ook in de jaren na zijn dood steeds meer uit tot een cultureel-intellectueel brandpunt, dankzij de broers Wilhelm en Alexander von Humboldt als geniale geleerden en ontdekkingsreizigers, met de artistieke salon van Rahel Varnhagen en dichters en denkers uit heel Europa.

    Friedrich deed nog meer. Hij voerde met groot succes de aardappelteelt in om honger en armoede tegen te gaan. Op zijn simpele graf laten ook vandaag de dag nog altijd velen Kartoffel achter in plaats van bloemen! Hij zorgde voor 'Deltawerken' die hele moerasprovincies aan de Oder nieuwe leven gaven. Hij bouwde 'Unter den Linden' tot prachtallee uit, met de opera, de staatsbibliotheek, en een - met opzet! - katholieke kathedraal. Drie weken na zijn troonsbestijging verordonneerde hij 'Religionstolerirung'  "denn hier muss ein jeder nach seiner Façon selig werden." Bij "den Inquisitionen" zou "die Tortur" afgeschaft worden en kranten en schrijvers "soll eine unbeschränkte Freiheit gelassen werden zu schreiben wass er will."

    Voltaire, Bach en 'Windbeutel!'

    Als kroonprins correspondeerde hij al met Voltaire, die hem later als jonge koning langdurig bezocht. De oude Bach kwam met en voor hem musiceren. Meer dan 100 composities, vooral fluitsonates en andere kamermuziek, liet de artistiek begaafde vorst na. In de Konzertzimmer van zijn paleisje "Sanssouci" - Zonder Zorg - kun je zijn dwarsfluit, van zeer zeldzaam ivoor en ebbenhout uiteraard, nog altijd bewonderen.

    Een verlicht heerser dus? In elk geval een heerser van groot formaat. Hij 'stuurde Pruisen aan' met niet meer dan 500 ambtelijke bedienden in Berlijn en Potsdam. Dus veel verlichting drong ook weer niet binnen in de gehuchten en boerenhoeven tussen Litouwen en Gelderland waar Friedrich de zweep over liet knallen. Letterlijk vaak. De kobold-achtige koning - slechts 1.60m lang - placht medewerkers met zijn stok te slaan en als 'Esel', 'Halunke', 'Schuft', 'Windbeutel' uit te foeteren. Zijn Duits was ruw, zijn dagelijkse schrijf- en spreektaal was het Frans.

    '300 jaar Friedrich' wordt komend jaar dan ook in Berlijn op alle originele locaties groots gevierd. Tentoonstellingen barstensvol unieke voorwerpen en documenten, zoals alleen Duitsers die weten in te richten, met catalogi die uw koffer ondraaglijk zullen maken. Ein Muss!

    1812

    Nederland was deel van een waarachtig keizerrijk. Een kobold van het formaat-Friedrich heerste, de Corsicaanse artillerist, Napoleon Bonaparte. Zijn broer Louis - thuis gewoon Luigi Buonaparte geheten uiteraard - had hij in 1810 afgezet toen deze al te warmbloedig opkwam voor zijn koninkrijk Holland, iets waar we overigens de KNAW en Rijksmuseum te danken hebben. Na de Leidse Universiteit in 1575 hebben weinig Oranjes meer iets van zulke finesse of blijvende waarde achtergelaten, trouwens.

    Keizer Napoleon deed zelf ook iets: hij stichtte in 1812 de kunstacademie waar Avans uit is voorgekomen en dat viert deze hogeschool dan ook groots. Datzelfde jaar viel de imperator 1812 Rusland binnen. Hij presteerde wat invasoren na hem noch in 1917, 1919-1920 of 1941-42 lukte: hij nam Moskou in. De tsaar en zijn briljante defensiegeneraal Koetoezov lieten de Franse keizer komen en weken uit, in afwachting van diens slijtage, te lange ravitailleringsroutes en 'vadertje Winter'.

    Duizenden Nederlandse soldaten kwamen om, deserteerden zo gauw mogelijk in de diepe bossen of bleven onderweg in ellende achter. 500.000 van de 600.000 manschappen van de keizer overleefden de invasie niet. Napoleons fatale militaire triomf vieren we toch, als bron van grootse kunstwerken. Tolstoj schreef er 'Oorlog en Vrede' over, de Russische roman par excellence, en Prokofiev maakte er een opera van, zijn beste. Alleen ging dat niet vanzelf.

    Dood op dezelfde dag

    Stalin dwong de componist de Napoleon-figuur uit de roman wel erg naar Hitler te laten klinken en de geniale, vaderlijk bezorgde Koetoezov-figuur wel erg naar… Stalin zelf. De première in 1944 was geen succes, de herinnering aan Stalins blunders van 1941 waren nog te vers. Pas in 1959 - na de eerste onthulling van Stalins gruweldaden - werd een ongecoupeerde versie van de opera uitgevoerd.

    Prokofiev en Stalin waren toen beide al dood. Sterker nog, ze stierven in 1953 op dezelfde dag. Moskou verbood elke publiciteit over het overlijden van de componist. Ook waren geen bloemen meer beschikbaar voor zijn begrafenis. Alle ruikers moesten naar het Kremlin en het Rode Plein, voor de ceremonies rond de dode 'Vader der Volkeren'.

    1862

    Hij trad aan als een soort Mario Monti. De staat kon geen 'normaal kabinet' meer overeind houden door een diepe politieke crisis over de overheidsfinanciën. Koning Wilhelm van Pruisen greep als laatste kans naar een Draufgänger, Otto von Bismarck.

    Zijn kleinzoon, Keizer Wilhelm II van Duitsland ontsloeg deze kanselier, pas in 1890. Dat gaf Bismarck de gelegenheid om op hoge leeftijd zijn tomeloze energie te steken in memoires, met de perfecte titel Gedanken und Erinnerungen. Die zijn nog steeds een voorbeeld voor elk politicus: zó schrijf je over je belevenissen, zo knap, scherp, onthullend en soms zo onbeschaamd onwaar.

    Revolutionair conservatief

    Bismarck onderwierp iedereen. Eerst het parlement. Toen Denemarken. Toen Oostenrijk en haar Zuid Duitse bondgenoten. Toen Napoleon III, de keizer van Frankrijk en zoon van die Luigi, de oprichter van de KNAW. Toen dwong hij de bejaarde koning Wilhelm de titel 'Kaiser' te dragen en dwong alle Duitse vorsten hem dit 'vrijwillig' te verzoeken. Toen drukte hij algemeen kiesrecht (voor mannen) door, sociale wetgeving, vrede op de Balkan en repressie van zowel katholieke als socialistische civil society-organisaties.

    Duitsland werd één natie, werd het modernste industrieland, centrum van innovatie, wetenschap en cultuur. Bismarck bleef daarbij zichzelf: een revolutionair handelende conservatief. Met tsaristisch Rusland wilde hij op één lijn blijven en hij was faliekant tegen koloniale bezittingen. Omdat ze duur waren, niks opleverden en alleen maar leidden tot spanningen met Engeland. De nieuwe, jonge keizer Wilhelm II ontsloeg hem om 'zelf' te kunnen regeren. Dat werd een ramp. Bismarck kreeg overal standbeelden, de keizer werd in 1918 verbannen naar kasteel Doorn, op het Utrechtse platteland. Bismarcks keizerrijk viel uiteen.

    1962

    Rusland had zijn eigen Wilhelm II, Nikita Chroestjov. Ook die was als jongeman volstrekt gedomineerd door een historische heerser, een briljante, wrede autocraat, Josef Stalin. Toen hij de macht in het Kremlin kreeg, 'destaliniseerde' hij de Sovjetstaat. Opera's als 'Oorlog en Vrede' mochten nu zonder coupures op het toneel komen, bijvoorbeeld. Maar het moest ook weer niet te gek worden met de vrijheid.

    Net als de grillige Duitse vorst voerde de Russische leider een expansiebeleid dat ondoordacht en economisch ook nog onhoudbaar was. Hij verspeelde de laatste restjes loyaliteit van zijn communistische rivaal Mao Tse Tung in Peking. Hij bedreigde Berlijn en cementeerde zo West-Europa aan de USA. Hij omarmde heersers in de Derde Wereld die hij als revolutionaire bondgenoten zag, als Nasser in Egypte  en Castro op Cuba. Dat bleken dure misrekeningen.

    Nasser ruïneerde de Sovjet-politiek door in 1967 Israël zo te bedreigen dat binnen zeven dagen zijn leger en dat van zijn Arabische bondgenoten vernietigend verslagen werden. Castro liet de Russen kernraketten op zijn eiland plaatsen. Chroestjov stortte de wereld in een 'Russische roulette', de Cuba-crisis. Een sluwe uitruil van verouderde Amerikaanse raketten in Turkije tegen de Russische op dat eiland vermeed een wereldbrand. Het was in de Koude Oorlog nooit zo heet geweest als in die weken van oktober 1962.

    Kennedy, Goelag en weer terug bij Friedrich

    President John F. Kennedy werd in de beeldvorming een machoheld én vredesapostel tegelijk. Zijn dood in Dallas het jaar daarop maakte dat dit imago vereeuwigd werd, ondanks het feilen in Vietnam bijvoorbeeld. China concludeerde dat Moskou zwichtte voor Washington als het er op aankwam. Binnen tien jaar had Mao via Nixon en Kissinger een alliantie met de USA tegen de Sovjet Unie gesloten.

    Chroestjovs collega's zetten hem in 1964 af als leider. Ze schroefden ook de 'dooi' terug, zodat opera's weer flink gecensureerd konden worden. Anders dan bij Friedrich werd bij "die Inquisitionen die Tortur" niet afgeschaft en schrijvers kon niet "eine unbeschränkte Freiheit gelassen werden zu schreiben wass er will."

    Zo begon de schrijver Aleksander Solzjenitsyn in het geheim aan zijn epos à la Tolstoj, de Goelag Archipel. Het bleek het begin van de ondergang van het Sovjet-régime. 25 jaar later viel de Muur in Berlijn, het bouwsel dat Friedrichs pronkboulevard Unter den Linden tot dat moment zo ruw afkapte.


    Gerelateerd nieuws:
    19 september  Forza Italia!
    16 september  Nederland consolideert hoogvlakte
    12 september  Marswagen beklimt berg
    12 september  India volgt Nederland op
    10 september  Juncker instrueert zijn team
    9 september  Feiten voor beleid