Heen

De Ilyushin van Koryo Air was uit de jaren zestig van de vorige eeuw. "Dat zag je aan het behangetje. Dat voelde je aan de stoelen die alle kanten op bewogen als je ging zitten. Eigenlijk steeg het toestel in Beijing nog vrij snel op. Maar binnen kreeg ik al gauw een sciencefiction gevoel van vroeger. De airco werkte niet goed, er ontstond een mist van druppeltjes door heel het toestel, net een oude film over een verre planeet.

(foto's: Farid Tabarki)

Hoogtepunt van de heenreis was de lectuur die werd uitgedeeld. Ik kreeg de Pyongyang Times, een opinietijdschrift van het regime, een soort Vrij Nederland van Noord Korea. Koppensnellen was dus een feest: 'Kim Il Sung's complete works published', 'Couple devote themselves to transport services' en 'Kim Jong Il sees light comedy'.

Toen mocht ik ook nog het business maandblad lezen. Helemaal apart, de Forbes van de laatste stalinistische economie. De lay-out was begin jaren 80, DDR-designers waren de laatste - denk - ik die ze hebben ingehuurd, toen dat nog kon.

De inhoud was fascinerend. Allemaal stukken over de succesvolle bedrijven, hightech en innovatief in heel het land. Bijvoorbeeld over een nieuwe maalmachine in een bakkersfabriek, die hiervoor speciaal door Kim Jong Il was bezocht ter goedkeuring. NKKL dacht ik, Noord Korea Kennisland. En dat nadat er weer een miljoen mensen was verhongerd na overstromingen en misoogsten."

Aankomst

"Het vliegveld van Pyongyang heet natuurlijk naar vader Kim: Kim Il Sung International Airport. Het ziet er uit als foto's van Schiphol uit 1963, met van die aanrij-trappen en busjes die de reizigers enkele meters verderop naar de aankomsthal rijden. Ik was wel opgelucht dat we heelhuids geland waren, dat klopt wel. Het was er stil, je kunt alleen naar Moskou of Beijing vliegen, want de vluchten naar Vladivostok zijn vervallen.

Alles moest open in de aankomsthal. De mobiele telefoons moest je inleveren. Ik was gewaarschuwd daarvoor en liet mijn I-Phone achter in Beijing. Mijn laptop mocht ik dan weer wel meenemen door de douane. Heel vreemd natuurlijk.

Enkele Amerikanen uit ons vliegtuig waren niet gewaarschuwd blijkbaar. Onverbiddelijk werden hun telefoons ingenomen. "This is an invasion of my privacy" raasde een van hen verontwaardigd. Ik kon me nog net inhouden en niet in lachen uitbarsten. 'In welk land denk jij te zijn geland?', dacht ik."

Onderweg

"Ik was [in september 2010, vlak voor de onthulling van de aanstaande opvolging binnen de familie Kim] toegelaten omdat ik het grote Arirang Festival wilde bezoeken en er zo'n 2000 westerlingen konden komen. Het zijn immers 'the mass games' van het land en dus wil men mensen van buiten er bij, maar niet te veel en vooral Chinezen. De 50 mensen met wie ik aankwam werden in 3 groepjes van zo'n 15 opgedeeld die allemaal een verwante taal leken te spreken. Bij ons het engels, want het waren Australiërs, Denen, Nederlanders, Belgen, Britten en zo. Die indeling bleek geen toeval.

We kregen namelijk vier vaste begeleiders mee, plus een cameraman. Die filmde echt alles wat we deden, heel onwerkelijk. En het leverde een DVD op die we aan het eind van de reis voor € 20 konden kopen. Valuta-inkomsten dus. De begeleiders bleken niet alleen Engels te kunnen, een Vlaamse medereiziger ving op dat een van hen ook Nederlands verstond, de anderen waarschijnlijk ook Duits en dergelijke. Zo werden we extra in de gaten gehouden, vermoedelijk.

Ons hotel was uit de jaren negentig. Het stond op een eiland in de rivier van de hoofdstad. En dus kon je niet zomaar naar buiten, de straat op, de stad in. We waren ingekwartierd in het Alcatraz van Korea, zo leek het wel. Binnen was het modern, gerund werd het volledig door Chinezen. Zo werd elk contact met de plaatselijke bevolking minimaal gehouden.

Daarin gaat men heel ver. Met de bus werden we tot even buiten Pyongyang vervoerd en in een dorp mochten we foto's maken. Mits je dat van tevoren vroeg, bij elk plaatje dat je wilt schieten. De bus reed ons naar het dorpsplein en stond stil in een kring van witte strepen op de weg. Daarbinnen mochten wij op en neerlopen. Er omheen was een tweede, wijdere markering aangebracht en tot daar mochten de dorpelingen lopen. Het was aapjes kijken, van twee kanten eigenlijk. Heel onaangenaam voelde dat.

Verkeer is er eigenlijk niet in de stad. Straten zijn leeg. Iedereen loopt, ik zag ook nauwelijks fietsen, zoals je in China wel massaal ziet. 3 miljoen inwoners in Pyongyang en alles gaat te voet."

Het verplichte deel

"We werden in de ochtend met een busje naar het beeld van Kim Il Sung, de grote leider, gereden. In de stromende regen mochten wij wel een paraplu dragen, maar de Noord Koreanen moesten blootshoofds naar de voet van het standbeeld lopen, in groepen van bedrijven, scholen en organisaties. Men brengt dan bossen bloemen mee of een grote vaas met bloemen en legt die neer en buigt.

Ik kon er zeker een half uur rondwandelen, je mocht ook foto's maken. Op verzoek. Dan houden ze in de gaten hoe je de foto neemt. Want het enorme bronzen standbeeld mag alleen in volle omvang er op komen. Doe je dat niet of vergeet je dat precies te doen, nemen ze je camera in.

Tijdens het bezoek aan het standbeeld zag ik ineens iets heel aardigs. Er rijdt over het plein een wagentje rond, dat de bloemen en de vazen na een tijdje weghaalt voor het beeld. Die rijden ze dan naar een bijgebouw, waar ze allemaal opgestapeld worden. De vazen zijn allemaal hetzelfde en het leek er op dat ze gewoon weer tevoorschijn worden gehaald voor een volgende groep bezoekers. Een soort cradle to cradle aanpak, heel verrassend en een tikje komisch ook.

De vaste rondtour bracht me ook naar het grote centrale plein, waar Marx, Lenin en Kim groot uitgestald over uit kijken. Tienduizenden mensen waren daar aan het oefenen voor de turnvoorstellingen tijdens het festival. Men zorgt op allerlei manieren ervoor dat dit permanent op het netvlies van de bevolking staat. In een zijstraat lagen de duizenden tasjes van de mensen die aan het oefenen waren, bewaakt door burgers.

Zo wordt alles bewaakt, op elke kruising staat een soort van straatwachten die mensen vragen wat ze doen en hun pasje vragen. Een Noord Koreaan loopt ook zelden alleen over straat, men is in groepjes. Een losse wandelaar wordt snel aangesproken.

Ook in de metro is men afgeschermd. We werden naar de eindhalte gereden voor een bezichtiging van dit monument, enorme mozaïeken van Kim Il Sung in het station, zeer indrukwekkend allemaal. Toen mochten we instappen, in een wagon met enkele Noord Koreanen die geen krimp gaven. Na een stukje rijden gingen we er bij de volgende halte direct weer uit. Ons busje stond al weer klaar voor de uitgang en reed ons verder. Eén halte vanaf het eindpunt was dus het toegestane traject."

Het Museumplein

"Het Korea Museum is officieel het nationaal historisch museum. Maar het behandelt slechts één onderwerp: de oorlog en overwinning van Kim op Amerika. Alles voor 1950 is 'de periode van de Japanse overheersing' waaruit niets historisch te melden of tentoon te stellen valt. Alles buiten de oorlog is de periode van de leiding van Kim en die is overal om je heen, dus daar valt ook niet historisch over uit te wijden. Dat is immers niet voorbij.

Een bijzonder document in het museum is de ingelijste brief van president Lyndon Johnson, waarin hij spijt betuigt voor de grensoverschrijding door een schip en smeekt om de vrijlating van de gekaapte Marines. Die brief moesten we natuurlijk heel precies bekijken! Een dame in kittig uniform gaf in perfect Engels uitleg, met een aanwijsstok. Ze was prettig kordaat.

Op het plein voor het oorlogsmonument was één kraampje. Daar kon je flesjes drinken kopen, maar de bevolking heeft primair voedselbonnen voor de loketachtige winkels. Zag ik daar in dat kraampje zomaar een blikje Coca Cola staan! Meteen er op af, een collectorsitem.

En toen merkte ik hoe het is om te leven in een soort geen-geld-economie. Ik had een biljet van 10 yuan, ongeveer 1 euro waard bij het officiële wisselen. De winkelier wees dat meteen af, dat kon echt niet. Hij had zoveel wisselgeld helemaal niet en zo meer en ik kon geen voedselbon overhandigen. Ik bood aan hem het biljet te schenken in ruil voor dat mooie blikje, maar 'oh nee!', afwijzende gebaren. Op dat moment snelde een begeleider toe en die regelde het streng. Ik kreeg mijn blikje, de kraamhouder moest het biljet aannemen."

Het Festival

"Vrijdagavond werden we naar het stadion gereden. De bevolking kwam bijna allemaal lopend. 5000 mensen keken naar een show waaraan 100.000 uitvoerenden deelnamen. 20.000 ervan zitten tegenover je met borden die illustraties vormen en 80.000 voeren op het veld hun kunsten uit. Op het vak tegenover onze zitplaatsen zaten de duizenden scholieren die met de bekende gekleurde borden voor de wisselende massabeelden zorgden.

Die kinderen moesten nog wel voorbereid worden, dat was erg leuk om te beleven, want dat zie je in documentaires en zo nooit. Een kwartier van tevoren werd een soort testbeeld gedaan, werden rijen scholieren verzet naar andere stoeltjes, zodat elke kleur precies goed zou zitten.

Anderhalf uur duurde de show. Men heeft grootschaligheid en het perfectionistisme van de rituelen uit Oost-Europa in de jaren vijftig naar een gigantisch niveau opgeschaald. Het verhaal van de opera-gymnastiek-variété voorstelling was dat van het museum. De Japanners werden er eerst uitgeschopt onder leiding van Kim Il Sung. Dan vallen de Amerikanen binnen, maar het volk vecht dapper terug. De Chinezen komen als broedervolk helpen, kinderen in pandapakjes stelden de warmte en goedheid van het Chinese volk voor.

En zo kwam de hereniging van heel Korea tot stand. Heel sterk was het accent 'alleen China en wij kunnen dit samen klaar maken!' Het is allemaal van een macabere schoonheid. Want je weet dat dit festival alleen maar kan, omdat de bevolking wreed, maar dan ook echt heel wreed, wordt onderdrukt.

Er waren in al die massatableaus maar twee foutjes te beleven. Een scène vol kerstboomlichtjes liep niet goed omdat ze begonnen te knipperen. Er was een stroomprobleempje. En bij een acrobatische sliert kinderen op fietsjes viel een jongetje van zijn driewieler. Hij moest als een gek achter de sliert aanhollen om niet klem te komen in de volgende groep. Dat was zo zielig, want het was natuurlijk niet de bedoeling dat we er om konden lachen…."

Kunst en samenleving

"Heel het festival en alles er omheen heeft een duidelijke kernfilosofie: 'Zulke schoonheid is alleen  mogelijk door collectieve productie.' De naadloze perfectie van het massaproduct is de ultieme maakbaarheid. Het individu wordt daarin letterlijk opgeheven. Hij gaat op in het geheel. Van deze permanente peerpressure en de ideologie van het bewind is zo'n festival de artistieke expressie. En die filosofie plaatst zich bewust tegenover de Westerse idee van het wezen van de kunst: oorspronkelijkheid, individuele expressie.

Ook de grote monumenten drukken dit uit. Noord Korea is in die beelden en mozaieken een kennisnatie vol creative industry! Anders dan in de Sovjet-beelden staan er niet alleen een arbeider en boerin met hamer en sikkel op het voetstuk. Een man in kostuum die een penseel de lucht in steekt staat tussen hen in.

Het officiële logo van Noord Korea als communistische staat kent een hamer, sikkel én penseel. Zo is - eigenlijk heel Aziatisch dacht ik - ook de oude mandarijnenklasse geïncorporeerd in het marxistische maatschappij-concept. Bewust anders dus dan bijvoorbeeld Pol Pot in Cambodja deed."

Huiswaarts

"De avond van het festival waren in het hotel onze tassen doorzocht. Bij een gesprekje met de begeleiders had een van de deelnemers laten vallen dat  Google Maps ook voor de voorbereiding van zijn trip zo handig was geweest……..kijk, dat is natuurlijk heel erg verboden daar. Je kon met je laptop daar echt niet op komen, ook op ScienceGuide niet. Ik wist dat jullie vorig jaar alleen uit Noord Korea niet één bezoek hadden gehad in Azië, dus ik heb het wel geprobeerd.

Bij het doorzoeken van de tassen was blijkbaar toch niets gevonden, ook de Google Maps printjes niet. Wat moesten we doen? Versnipperen en weggooien, maar waar? Door de wc spoelen? Stel je voor dat ze……Zo verknipt ben je dus zelf al na een paar dagen in Pyongyang.

We zijn naar de bar in de hal van het hotel gegaan en dronken er Heineken. Stiekem tussendoor zijn toen de snippers in een vuilnisbakje in de foyer gemikt. Ik vond dat wel confronterend met mezelf, dat je je dit soort dingen in je hoofd haalt en met anderen zit te fluisteren daarover.

Een modern vliegtuig vloog ons terug naar Beijing. De ingeleverde telefoons kwamen netjes terug, alles deed het. Toen ik landde was ik zo blij, opgelucht. Je voelt je vrij, in China.

Bizar. Het contrast is zo heftig, tussen het minst vrije land ter wereld en een '-1 minst vrij land', een communistische dictatuur, dat je je in Beijing een vrij mens voelen kan. En van daar reis je uiteindelijk naar Nederland terug, het meest vrije land dat ik ken."