De controverse rond de Stapelfraude heeft de discussie over
wetenschappelijke integriteit doen oplaaien. "De wetenschappelijke
wereld is veranderd. Prestige en roem spelen een steeds grotere
rol. Daar hou ik m'n hart voor vast", was oud-TU Delft-rector prof.
dr. ir. Jacob Fokkema enigszins somber over de toekomst van de
wetenschapsbeoefening.
De tafelgenoten van Fokkema benadrukten niettemin dat er sprake
is van een uitzonderlijk incident. "Deze vervelende gebeurtenis is
geen enkele aanleiding te denken dat er over de gehele linie sprake
is van vervalst onderzoek", vond Schuyt. Prof. dr. Wiek van Gilst
van het Nederlands Hart Instituut benadrukte dit. "We moeten wel
alerter zijn, maar je kan het gewoon niet altijd voorkomen."
Volgens Van Gilst zijn uitwassen als de Stapelfraude een
onderdeel van de maatschappij. "Kijk bijvoorbeeld naar Madoff, dat
is in principe de bancaire Stapel." De directeur van het Hart
Instituut drong wel aan op steviger protocollen om met dit soort
incidenten om te gaan. "Nu is toch sprake geweest van grote paniek
in bestuurskamers. Dat moeten we voor zijn in de toekomst."
Co-auteur Stapel bestaat niet
Over de affaire Stapel waren de sprekers het eens dat er in zijn
wetenschappelijke loopbaan grote fouten zijn gemaakt, niet alleen
door Stapel zelf. Schuyt: "Ik ben nog nooit in m'n eentje naar het
onderzoeksveld gegaan. Toen Stapel alleen naar die scholen ging,
had dat al belletjes moeten doen rinkelen."
De voorzitter van de commissie die de wetenschappelijke
integriteit onderzoekt voegde daar nog een saillant gegeven aan
toe. Eén van de reden dat Stapel zo lang door kon gaan, was volgens
Schuyt dat zijn artikelen nauwelijks gelezen werden. "Heel veel
mensen hebben die artikelen niet gelezen. Eén van de co-auteurs van
Stapel bestaat ook niet." Het effect daarvan was dat datareeksen
die hij benutte ook in die artikelen nauwelijks werden gecheckt
door vakgenoten.
Dat de datasets van Stapel niet bekeken mochten worden door zijn
promovendi vindt Schuyt frappant. Uit de kwestie Stapel blijkt dat
de rolverdeling tussen promotor en promovendus in dit specifieke
geval verkeerd was. Van Gilst: "De rolverdeling van meester
tegenover gezel wordt geromantiseerd." Voor SP-Kamerlid Jasper van
Dijk reden om op te roepen tot een 'laagdrempelig
vertrouwenspersoon'. Een oproep die, zo blijkt uit de zaal, reeds
is opgepakt door het Promovendi Netwerk Nederland
(PNN).
SP-Kamerlid Jasper van Dijk
Aanklacht tegen de wetenschap
Dr. Barend van der Meulen van het Rathenau Instituut kan zich
vinden in plannen als die van het PNN. "De normen zijn helder, maar
we moeten de organisatie zo creëren dat duidelijk is wat je kunt
doen om dit soort incidenten te voorkomen." Volgens Schuyt zit hem
in de organisatie nu de zwakte. "Als je kijkt naar Stapel,
wetenschappelijke fora merken het niet op. Het plagiaat is door
journalisten ontdekt, dat is een regelrechte aanklacht tegen de
wetenschap."
Volgens Van der Meulen werkt het peer-review systeem van
wetenschappelijk tijdschriften onvoldoende. Het niet bestaan van
een co-auteur was daar al een pijnlijk signaal van. Een datamanager
in iedere wetenschappelijke organisatie zou daar uitkomst in kunnen
bieden stelt Schuyt. "Geen artikel de deur uit als het niet door
een datamanager gecontroleerd is."
Een APK voor de gedragscode
Op de vraag naar concrete verbetermogelijkheden en preventie
kwamen een reeks suggesties boven tafel. De vertrouwenspersoon, als
geopperd door PNN en het aanstellen van een datamanager om te
beginnen. Maar er waren nog meer concrete punten.
Verschillende suggesties die uit de zaal kwamen: internalisering
van de strenge normen, elk onderzoeksteam een open discussie over
hoe je concreet met onderzoek omgaat.
In dat verband werd benadrukt dat de wetenschappelijke gedragscode van de VSNU op zich voldoet, maar
door de toegenomen complexiteit van wetenschapsbeoefening een APK
zou kunnen gebruiken. Sijbolt Noorda toonde zich gelukkig met zulke
concrete handreikingen. "Ieder nadeel heeft z'n voordeel. Het is
goed dat we nu dit soort gesprekken hebben."
Oud-rector TU Delft prof. dr. ir. Jacob Fokkema
Ook het bestraffen van fraudeurs kwam aan bod. In de
praktijk blijkt het echter soms lastig tegelijk aandacht te
schenken aan zorgelijke signalen en te voorkomen dat medewerkers
zonder goede onderbouwing aan de schandpaal worden genageld. Eén va
de ervaren hoogleraren uit de zaal, die ook als vertrouwenspersoon
optreedt gaf daar wel een waarschuwing uit de praktijk. "Niet alle
klagers zijn zelf integer. Klagers willen soms zelf ook bloed aan
de paal."
Schuyt stelde ten slotte dat dreigen met straffen geen soelaas
biedt. "We hebben uit de criminologie voldoende bewijs dat het
mensen niet afschrikt die echt kwaad willen." Internalisering
van de normen was volgens de KNAW-commissievoorzitter waar het echt
om draait. "Handhaaf de strenge normen, absolute
waarheidsliefde moet altijd het uitgangspunt zijn van de
wetenschap."
Het VSNU-Café vond op 8 december plaats in Café Dudok te Den
Haag