INL-onderzoekster en lexicologe Vivien Waszink komt met een
uitvoerige en vrolijke analyse van hoe zich de Nederhop heeft
ontwikkeld sinds de hiphop-oertijd van de Osdorp Posse in de jaren
tachtig.
"Altijd als er over nederhop wordt geschreven, gaat het over het
gebruik van woorden als doekoe 'geld' en patta's 'sportschoenen;
sneakers' en wordt de tekst van Watskeburt eindeloos bestudeerd. En
er is altijd gemopper over de vermeende verheerlijking van geweld,
het onvriendelijk behandelen van vrouwen, en over vuilbekkerij in
de hiphop in het algemeen.
Wordt er in de nederhop dan niet gescholden? Jazeker. En worden
er dan niet veel straattaalwoorden gebruikt als tori 'verhaal',
whoella 'ik zweer/ik zweer het' en wazzup 'hoe gaat het'? Ja hoor,
dat ook. Maar er is zoveel meer over nederhop te melden.
Hebben jullie mijn rug? Woord!
In Nederlandstalige hiphop komen veel letterlijke vertalingen
voor van Amerikaans-Engels hiphopjargon. Voorbeelden hiervan zijn
voelen jullie me 'are you feeling me', voel je met me mee, volg je
me, en Woord!, afkomstig van Engels word, word up, of word is bond,
wat zoiets als 'zo is het' of 'afgesproken' betekent. Tot dit type
behoren ook Jullie hebben mijn rug, en ik die van jullie 'you got
my back and I got yours', dat voor elkaar opkomen of op elkaar
kunnen rekenen betekent, en Ik ben uit/uit van hier 'I'm out of
here/I'm outta here'.
Verder heb je ook nog in het huis (zijn) '(to be) in the/da
house', de bom 'the/da bomb, breng de beat in 'bring the beat (in)'
en de shit is aan 'the/da shit is on'.
In mijn spitfirma vind je geen spuugmuggen
Ook wordt spugen vaak gebruikt, van het Engelse werkwoord spit
'letterlijk: spugen; hier als: (teksten) uitspugen', rappen',
bijvoorbeeld in het nummer 'Pomp die shit' van de Rotterdamse
rapper Winne: 'Jullie spugen beneden maat'.
Verder is Engels spit ook vernederlandst tot spitten, met een
Nederlandse werkwoordsuitgang -en, dat verder ook als een
Nederlands zwak werkwoord vervoegd wordt. Het woord komt ook veel
voor in samenstellingen, vaak naast het gebruik van spugen,
bijvoorbeeld in in het nummer 'Spuugdingen op die mic' van
Opgezwolle, met het volgende couplet:
'Aiiyo van spugen in de lucht, ik heb m'n spitbrevet... Emcees..
gaan voor hun spit-examens/Respect aan spugende gasten plus de
spittende dames/M'n naam is S.T., ey, spitdirecteur Spuug en spit
ille shit naar willekeur/Word, letter na letter, m'n stijl gewoon
een vette/Ik spuug in alle staten, nuchter, blauw, knetter/M'n
spuugdiploma, het hangt boven m'n bed Is ongelofelijk vet,
doorstomende raps En, in mijn spitfirma vind je geen spuugmuggen/Ik
spuug voor m'n ruggen, goed spugen? Moet lukken! Ik heb m'n
spitbewijs plus m'n spitcertificaat/Ik ben net niet te laat als 't
om het spitten gaat'.
Extince praat over 'rijms uitspugen', waarin rijms van Engels
rhymes komt, opvallend genoeg, net als het Engels rhyme met
meervoudsuitgang -s gespeld, terwijl de Nederlandse uitgang
officieel -en zou zijn.
Geld maken
Geld maken komt van Engels 'to make money', met daarbij
varianten als brood maken, bijvoorbeeld in Hefs nummer Luie mannen
'maak brood/anders sta je rood'. De Osdorp Posse rapt in het nummer
Braakwater: 'Zeg versjes voor de massa/maak kassa'. In Pappa is
thuis van de Jeugd van Tegenwoordig valt juist de
Nederlands-Engelse woordgroep money praten op: 'Praat money/Pappa
verstaat je', terwijl Typhoon in Beroemd zijn juist weer praat over
doekoe maken.
Ook scheldwoorden kunnen vertaald worden; de Osdorp Posse verzon
in de prille jaren tachtig al 'moederneuker' voor motherfucker; ook
met afgeleid bijvoeglijk naamwoord in de beroemd geworden zin uit
de hitsingle Moordenaars: 'Het was de moederneukende politie met
hun moederneukende justitie'. Ook pleegt de Osdorp Posse fuck als
neuk weer te geven bijvoorbeeld in de woordgroepen 'wie de neuk' en
'weet jij de neuk veel' in het nummer Ghetto'tje spelen.
Het gebruiken van het woord neuk heeft niet echt veel navolging
gehad. Fuck wordt in nederpop steevast gespeld als fok met daarbij
ook fokkin' of fokking, dat ook in jongerentaal in het algemeen
gebruikelijk is. Het woord fuck wordt dus anders gespeld en anders
uitgesproken.
Het zeer letterlijk vertalen van uitdrukkingen lijkt een
specialiteit van de vroegste nederhoppers. De Osdorp Posse gaat
hier ver in en vertaalt zelfs uitdrukkingen als when the shit hits
the fan in het nummer 'schijt raakt ventilator'. Andere tracktitels
van deze groep zijn te beschouwen als een parodie op Amerikaanse
hiphopnummers, bijvoorbeeld Geen slaap tot Osdorp, dat gebaseerd
lijkt op No sleep till Brooklyn van de Beastie Boys. Een recent
voorbeeld van een wel heel letterlijke vertaling van een Engelse
woordgroep, is de titel van een nummer van de rapper Murda Turk: Be
on de kijk uit.
Down met wat ik doe
De Osdorp Posse is ook verantwoordelijk voor de woordgroep
beneden met, een vertaling van Engels 'down with', om aan te geven
dat je ergens aanhanger van bent, ergens voorstander van bent,
bijvoorbeeld in het nummer Beneden met vrede.
Toch komt in nederhop juist vaak down met voor, waarbinnen
Engels en Nederlands gemixt zijn, bijvoorbeeld in 'Vanaf het
podium, ben down met respect' (Opgezwolle) en 'Zijn ze down met wat
ik doe?' (Typhoon). Vergelijkbare voorbeelden zijn big up en
shoutout, beide in de betekenis 'aanmoediging; (uiting van)
respect', dat in de nederhop weer vaak wordt gebruikt in combinatie
met het Nederlandse voorzetsel naar.
In de hiphop is street credibility of verkort street cred
'straatgeloofwaardigheid' belangrijk. Het woord straat wordt in
nederhop ook bijvoeglijk gebruikt, in de uitdrukkingen 'Hou het
straat' of 'straat blijven', bijvoorbeeld in de track Meelopers van
de rapgroep Woordvoerders.
Straat zijn is stoer zijn, weten en respecteren waar je vandaan
komt en je staande kunnen houden in de stad. In zekere zin ook een
vorm van keepin' it real, een belangrijke hiphoples, die Extince in
het nummer Binnenlandse funk ook weer letterlijk in 'hou het echt'
vertaalt.
Een Engelse leenvertaling is ook de straat slaan 'to hit the
streets', voor 'de straat op gaan', bijvoorbeeld in Meer bommen van
Duvel Duvel: 'Duvel danst, duvel maakt nog pokoe en slaat de
straat', waarin pokoe staat voor 'liedje, track'.
Ik verbind je met de straat, ik ben wat Nike
is
Het gehele straatleven is, net als in de Amerikaanse hiphop, een
belangrijk thema, waarbij geld verdienen het belangrijkste lijkt,
vergelijk bijvoorbeeld Salah Edin: 'De waarden en normen van de
stoeptegels/straatregels/nee we streven naar pegels', waarin pegels
staat voor geld. Rapper Appa verzucht: 'Waarom zijn anderen rijk en
kunnen van de straten af. Want de straten praten poen'. Poen praten
is hier weer een variant van geld/money/doekoe praten.
Ook wordt de straat vaak als een soort eigendom voorgesteld,
bijvoorbeeld door Winne in 'Ik verbind je met de straat/ik ben wat
Nike is' en 'De straat is van mij, je moet tol betalen'. Ook de
Nijmeegse hiphopgroep Zo Moeilijk waarschuwt in de single Stoere
bink: 'Blijf met je straat van onze praat af'.
Heiloo represent
De stad of wijk waar je vandaan komt, wordt ook in nederpop
volop genoemd en geroemd, net als in de Amerikaanse hiphop. In
Amerika gaat het vooral om oostkust versus westkust en in het
bijzonder om de steden New York en Los Angeles en buurten
daarbinnen, bijvoorbeeld Harlem en the Bronx in NY en Compton en
South Central in LA. Ook in de nederhop zijn de grote steden,
vooral Amsterdam ('Damsko') en Rotterdam ('Roffa') belangrijk, maar
ook de hiphopscene in Zwolle en Nijmegen is groot.
The Opposites rappen trots over Heiloo, Hef 'draagt Hoogvliet
als een T-shirt' en roemt ook de wijk Zalmplaat hierbinnen, net als
Kempi dit doet met Woensel-West in Eindhoven. Deze wijken en steden
worden 'gerepresent', soms ook met postcode erbij, bijvoorbeeld
1103, de postcode van de Bijlmer.
Leer mijn hood kennen
Veel Amerikaans-Engelse hiphopwoorden worden ook in de
Nederlandse hiphop gebruikt, bijvoorbeeld werkwoorden als diggen
'begrijpen; of positiever: waarderen, goed vinden', dissen,
afkomstig van Engels diss, dat weer van disrespect komt 'iemand
geen respect geven; iemand respectloos behandelen', spitten
'uitspugen; rappen', spinnen 'draaien, bijvoorbeeld van platen of
met betrekking tot dansbewegingen' en droppen 'zowel letterlijk als
figuurlijk laten vallen; afgeven, afleveren', bijvoorbeeld in Duvel
Duvels Welkom in de wereld: 'Alleen maar pieken en presteren, drop
m'n spitie in je oor'.
Ook het hiervoor al kort genoemde representen 'iets
representeren, vertegenwoordigen, bijvoorbeeld je stad' wordt
frequent gebruikt, bijvoorbeeld door Hef in Luie Mannen 'ik doe wat
ik doe, ik represent Hoogvliet'. Deze werkwoorden zijn allemaal
vernederlandst in hun vervoeging.
Ook Engelse zelfstandige naamwoorden worden veelvuldig geleend,
bijvoorbeeld game, vooral in de verbinding in de game zijn, waarmee
'in de rapscene zitten' bedoeld wordt; mic als verkorting van
Engels microphone 'microfoon' en natuurlijk het woord swag/swagger
'stoere, zelfverzekerde uitstraling; X-factor'. Ook ill 'geweldig;
stoer', is populair, maar hiernaast ook de Nederlandse vertaling
ziek, bijvoorbeeld in Concept of niet van Opgezwolle: 'ik kom
ontzettend ziek'.
Ten slotte vallen woorden als hood 'buurt' en loot 'buit; geld'
op, vergelijk weer Hef in Gone with the major: 'Cruise met me, leer
mijn hood kennen/en check hoe al die mannen voor hun loot
rennen'.
Pomp die shit als een lekke band
Een opvallend kenmerk van nederhop is dat er veel vergelijkingen
worden gemaakt, waarbij er gespeeld wordt met letterlijk en
figuurlijk taalgebruik en er vaak meerdere betekenissen van
afzonderlijke woorden tegelijkertijd een rol spelen. Een woord als
fris is ook een leenvertaling van Engels fresh, dat in de hiphop
vaak in de betekenis 'geweldig; cool' wordt gebruikt, bijvoorbeeld
in 'Fris als februari', 'Fris als een wasserette' en 'Fris als
ananassap'.
Verder kun je 'blijven plakken als de sporen van slijmslakken'
en 'hangen als slingers in het rond' (Opgezwolle), of juist 'hangen
als megaposters' (Dio en Sef) en ook onderwerpen aansnijden 'alsof
het taart is' (Extince).
Winne lijkt de koning van dergelijke vergelijkingen; van hem
afkomstig zijn bijvoorbeeld 'Pomp die shit als een lekke band',
'Rappers geven kennis weg als de stok van een estafette', 'Ik zit
er mee in mijn maag als een bolletjesslikker' en 'ik heb de
touwtjes in handen als Guepetto'.
Ook wordt er veel over vrouwen en seksuele prestaties gerapt,
wat bijvoorbeeld teksten oplevert als: 'Jij bent mijn contactdoos
en ik jouw stekker/dan gaan we echt te keer net als Black and
Decker' (Def Rhymz). Ook het benadrukken van de uniciteit lokt
vergelijkingen uit, bijvoorbeeld in Duvel Duvels Niemand doet duvel
iets: 'Want Duvel is niet uit te leggen. Hij is zo waus als een
protestantse paus of Claus aan de house'. Soms worden heel
verschillende dingen naast elkaar gerangschikt in een vergelijking,
bijvoorbeeld in Opgezwolles Spuugdingen op die mic, waarin de
rappers iets 'Bitter als kruidnagels of relaties uitmaken'
noemen.
Gewoon goeie zinnen
In Nederlandse hiphop worden ook, gewoon meer in het algemeen,
mooie zinnen gevormd waarin de woorden raak gekozen zijn en
vormelijk en in klank goed op elkaar aansluiten, bijvoorbeeld in De
alcohol-list van de Osdorp Posse: 'De alcohol-list van de
alcoholist/Is onbetwist dat de alcohol beslist en jij gist/Of jij
de fles wil of de fles jou'. Ook 'Ik geef slappe happen
facelifts/ik face this' uit Zwart Lichts 'Back up staat klaar' is
fraai; een liedje waarin spitten 'rappen' steeds letterlijk in
verband wordt gebracht met speeksel: 'consumptie in je face als
spraakwater', en ook met regen: 'Mijn regen maakt droge gasten zo
wasted/Menens, mijn regen, bedondert doofstomme oortrommels op
donderdag'.
Mooie vondsten zijn verder Opgezwolles 'Als die mic aanstaat/En
ik een vrije val maak/bij mijn rijmparachutesprong/Spuug met
douchekopflows acuut paraplu's vol'; Duvel duvels 'Je bent geen
groentje maar groente/Ze vreten die shit van je, alleen omdat het
moet' en Zwart Lichts 'Ik denk links na/maar schrijf extreem
rechts'. Ook Winne loopt hier weer voorop, want 'Dit is
rapatletiek/ik leg de lat hoger'.
Ik eet neppe rappers als nagerecht
Opscheppen, braggin' and boastin', hoort er natuurlijk bij, net
als in de Amerikaanse hiphop. Andere rappers moeten het hierbij
vaak ontgelden, vergelijk bijvoorbeeld Zwart licht in Back-up staat
klaar: 'Ben spraakmakend ja, want ik breek kaken, want rappers
proberen me iets te vaak na te apen/Ik laat ze, dierentuin, dieren,
the game heeft last van onkruid/en ik kom tuinieren' en ook in het
nummer 'Wat sorry' is duidelijk: 'Roerbakrappers opgerot met die
ratjetoe'. Ook Duvel Duvel rekent af met anderen in de rapgame in
Niemand doet duvel iets: 'That's the way it goes/Some is players
some is pros/Now ya know/Ik pis in de pot, jij in de po'.
Ook Opgezwolle maakt korte metten met 'wack' mc's in Dat ding
dat ik doe: 'schreef ik teksten voor cashen, was ik Oom Dagobert/Ik
heb zonet de magnetron aangezet/De tafel gedekt en het bestek
klaargelegd/Want A je bent wack en B a-relaxed/Daarom eet ik jullie
neppe rappers voor het nagerecht/Met een, maagtablet voor het zuur
in me strot/Mijn rijms zijn geblokt als een schuur in het
slot'.
Ook Duvel Duvel gaat op de gastronomische toer in Apentrots:
'Geen genade/Ik leg je in als een karbonade/Los je op als
limonade/Zonder scheldkanonnade'. De Osdorp Posse schreef de
Extince-diss Braakwater, een parodie op Extince' hit Spraakwater en
is daarin stellig: 'Je wou een vet percentage voor je
persiflage/met je nederhoprageshit soft als page'.
Meestal wordt vooral het eigen kunnen benadrukt; zo zegt Winne
bijvoorbeeld 'Vers vlees op het spit/wie geeft je het rauwer dan
dit?' en Opgezwolle scoort 'zelfs als de keeper Van der Sar is' en
zegt ook nog: 'Ik scoor in je oor, ik word door Cruijff
gecoacht'.
In Pomp die shit doet Winne er nog een schepje bovenop: 'Winne
aan slag staat gelijk aan 4 wijd, ik kon gelijk lopen/Geen
dobbelsteen, ik gooi hoge ogen/Naast de skunk is mijn product de
beste dope van Nederlandse bodem/De Rotterdamse verlosser/Het maakt
niet uit wat je opoffert/ik drop toffer/waar is je koffer?'; ook
heeft hij 'meer sterren dan een mercedesdealer'.
Ook over meisjes wordt er opgeschept, bijvoorbeeld door Blaxtar
in Opgezwolles nummer Voor die peeps 'Die sma was maagd maar zit nu
op zwart zaad; het mijne', waarin sma 'meisje' betekent. Ook rapper
Rico maakt in hetzelfde nummer 'de chicks kokend als Cas
Spijkers'.
De Jeugd van tegenwoordig
Eerlijk is eerlijk, de Jeugd van tegenwoordig verdient een
aparte alinea. Deze 'drie alcoholisten en een dikzak' zijn sinds
2005 actief en hun teksten houden de gemoederen sinds dat jaar
flink bezig. Annebel Blaauw schreef een masterscriptie over de
teksten van de Jeugd, getiteld Wartaal of geniaal? en in 2011 kwam
bij Nijgh en Van Ditmar het Handboek der Jeugd uit, met daarin alle
songteksten.
Alleen bij de Jeugd horen we zinnen als 'het is een goddamn
Griekse tragedie in this bitch' (uit: Huilend naar de club) en
'Leanen als de toren van Pisa/meer hoes dan Isa' (uit: Hot hot
hot), en rijmt roti op Helmut Lotti en wordt de vraag 'what time is
it' steevast beantwoord met 'kwart over partytime'. Diamonds om me
nek/loesoe in the sky is bovendien een leuke parodie van lucy in
the sky with diamonds.
Rappers zijn een soort taaltovenaars, die naar hartenlust
woorden lenen, woorden vervormen en spelen met woordbetekenis. De
woorden staan hier zakelijk gerangschikt, maar met een beat eronder
hebben ze nog zoveel extra's. Nederhop bloeit; hiphop hoera!"