• A
  • A
  • Onethisch handelen blijft attractief

    - Ook bijna vijftig jaar na het letterlijk schokkende Milgram-experiment blijkt de mens nog steeds in te willen gaan op onethische verzoeken. Dat blijkt uit onderzoek van Paul de Lange (VU). “De macht van de situatie” blijkt nog steeds heel sterk.

    "Er lijkt een groot verschil te zijn tussen wat men doet en wat men zegt te gaan doen, of wat men van de ander verwacht. De kans dat proefpersonen gehoorzamen aan een onethisch verzoek wordt te laat ingeschat," vertelt De Lange die het onderzoek op de VU deed.

    In het Milgram-experiment moest een deelnemer vragen afnemen bij een proefpersoon (in werkelijkheid een acteur). Bij een fout antwoord werd de deelnemer geacht een elektrische schok toe te dienen aan de proefpersoon. Sommige deelnemers gingen hier mee door tot stroomstoten van 450 volt.

    Gehoorzamen, weigeren of klokkenluiden

    Op de VU is men anders te werk gegaan. De onderzoekers vroegen proefpersonen om in uitsluitend positieve bewoordingen hun vrienden uit te nodigen om mee te doen aan de herhaling van een onderzoek dat ronduit immoreel was, maar in werkelijkheid nooit was of zou worden uitgevoerd. In dit zogenaamde onderzoek, uitgevoerd in Italië (Rome), werden zes mensen gedurende langere tijd alleen in een ruimte geplaatst waarin ze niets konden horen of zien, "om zo de relatie tussen zintuiglijke deprivatie (tekort) en bepaalde hersenfuncties te meten."

    De ervaringen waren vreselijk, vertelde de onderzoeker daarbij. Er ontstonden paniekreacties, mensen gingen visueel en auditief hallucineren en een aantal proefpersonen die daar om vroegen werden niet eerder uit de ruimte gelaten omdat de resultaten zo belangrijk waren.

    De proefpersonen werd op het hart gedrukt om hun vrienden vooral geen negatieve informatie te geven. Hun positieve beoordeling zou bovendien heel belangrijk zijn voor het krijgen van toestemming van de ethische commissie. Dit werd gerechtvaardigd door te zeggen dat dergelijk onderzoek belangrijk is voor de voortgang in de wetenschap.

    De proefpersonen konden niet gehoorzamen of gehoorzamen door een positieve boodschap te schrijven (en dus te liegen). Maar bovendien konden ze klokkenluiden door anoniem een formulier in te vullen waarin dit onethische onderzoek kenbaar werd gemaakt aan de ethische commissie.

    Proefpersonen toch gehoorzaam

    Toen het scenario van dit onderzoek werd voorgelegd aan een steekproef van studenten, verwachtte nog geen vier procent van zichzelf te zullen gehoorzamen - en bijna 65 procent te zullen klokkenluiden. Van anderen verwachtte zij ook dat maar een klein aantal zou gehoorzamen (19%), dat een groot aantal dat niet zou doen (44%) en dat er een redelijk aantal klokkenluiders zou zijn (37%).

    Echter, drie van de vier proefpersonen die daadwerkelijk voor de keuze werden geplaatst gehoorzaamden en schreven een positieve beoordeling; de rest gehoorzaamde niet, waarvan minder dan tien procent besloot te klokkenluiden.

    Volgens Paul de Lange is "de macht van de situatie" dusdanig sterk dat mensen zich makkelijk laten overtuigen toch in te stemmen met onethische verzoeken. "Bij Milgram waren de proefpersonen sterker gevangen in de situatie met een autoriteit, ze konden niet zo maar weglopen en raakten in een fuik waarbij ze steeds hogere schokken toedienden."

    In het VU-experiment was deze autoriteit in de vorm van een persoonlijk begeleider niet aanwezig en hadden de deelnemers meer tijd om na te denken over hun acties. "Je zou kunnen zeggen dat mensen gehoorzamen aan de autoriteit die het meest nabij is en niet zozeer het instituut dat hen expliciet de keuze geeft om te klokkenluiden. Dit doet vermoeden dat de (psychologische) nabijheid van een autoriteit (of vertrouwenspersoon) essentieel is bij ethische kwesties." Het onderzoek van Paul de Lange is gepubliceerd inSocial Influence.