• A
  • A
  • Leerrechten via de achterdeur

    - De ingreep in deeltijd-HO is maar een plan, vooral géén bezuiniging. OCW speelt het heftig ‘down’. Maar als het niet bespaart, waarom dan? Het blijkt een diepe herstructurering van heel het HBO en WO te verbergen. Met bekostiging via ‘vouchers’ staan straks ook de masteropleidingen op de tocht.

    Vanuit het departement is de voorbije weken nadrukkelijk, maar veelal in beslotenheid, gemeld dat dat er niet 'bezuinigd' wordt op het HO-deeltijdonderwijs. Het staken van de bekostiging van het publieke aanbod - zeer omvangrijk in het HBO vooral - mocht niet gezien worden als 'privatisering' of als bijdrage aan de Catshuis-sessies voor vergaande ombuigingen. De ingreep zelf kon het ministerie alleen niet echt ontkennen.

    Opmaat tot echte hervorming

    Wat is er aan de hand? Een bezuiniging die vooral geen besparing mag heten? Wat is de deeltijdingreep dan wel? Een technisch onderdeel van de OCW-reacties heeft dat inmiddels onthuld. Het is de opmaat tot een échte hervorming.

    OCW geeft aan dat het niet meer bekostigen van HO-deeltijd leidt tot een herschikking van de overheidsuitgaven. Men gaat niet meer 'aanbod bekostigen', maar deelnemers financieel bijstaan die maatschappelijk nuttige, gewenste deeltijdtrajecten willen volgen. Of dat met hetzelfde budget zal geschieden, zonder bezuiniging dus, blijft nog mistig.

    Voor die deelnemers-financiering is het beladen begrip 'vouchers' op tafel gekomen. Daarmee zijn de 'leerrechten' weer ten volle op de agenda: bekostiging van studenten die met hun voeten kunnen stemmen en het geld als het ware in een rugzakje meenemen. OCW kan langs deze route de deeltijdopleidingen voor noodzakelijke bijspijkertrajecten en tekortvakken stimuleren: docentenopleidingen, bèta-tech en de zorg in het bijzonder.

    Of dit kan zonder de bestaande publieke opleidingen in met name het HBO eerst ten onder te laten gaan, is niet helder en roept daar grote onzekerheden op. Hogescholen als Fontys, Avans en Inholland moeten vrezen voor ingrijpende klappen voor hun opleidingspakket en medewerkers.

    VVD wil "gedragseffect"

    Met deze introductie van een vouchermodel binnen het HBO en WO zet Zijlstra een fundamentele stap die heel het bestel raakt. Hij haakt aan bij de plannen van het kabinet-Balkenende-II, dat heel het HO via leerrechten wilde gaan financieren. De CDA-premier zei tegen ScienceGuide zeer stellig, dat hij aan deze visie wilde vasthouden toen zijn kabinet voortijdig viel in 2006.

    Ook VVD-staatssecretaris Mark Rutte was bij zijn vertrek destijds duidelijk. "Ook [in het HO] zul je een gedragseffect zien, net als we bij de bijstand nu al kunnen waarnemen. We doen analoog aan de bijstandshervorming iets fundamenteels in het hoger onderwijs. De financiering gaat direct naar de betrokkenen toe: 5 miljard naar de gemeenten bij de bijstand, de HO-bekostiging via de student naar de instelling."

    "We maken zo bovendien de stakeholders bewust medeverantwoordelijk en via benchmarking worden de geleverde kwaliteit en prestaties van de organisaties zichtbaar en dus voor die stakeholders bespreekbaar voor het maken van hun eigen beleid. Dit is een betere aanpak dan via regelgeving van overheden, vind ik."

    In het ScienceGuide-interview van -inmiddels- Erasmus Universiteit hoogleraar J.P. Balkenende over zijn ervaringen met het HO-beleid onderstreepte deze in begin 2011 zijn visie op dit punt nogmaals. "Het is een zeer zinvolle benadering als je beseft dat de samenlevingen van nu op weg moeten naar een bestel van Leven Lang Leren. Dat maakt investeringen noodzakelijk vanuit zowel de publieke middelen, als door individuele burgers die in zichzelf investeren. Een systeem van leerrechten zou een uitstekend concept zijn om dit te verwezenlijken."

    Doorvoering van kwaliteitsrechten

    Rutte-I blijkt hier echt een Balkenende-V, maar dan via de achterdeur. Zijlstra's ingreep in het deeltijd-HO is immers alleen zinnig en nuttig als deze vouchersaanpak een veel bredere opzet gaat krijgen. Wat Rutte via het hele HO-bestel poogde te realiseren, wil Zijlstra nu incrementeel tot voldongen feiten laten uitgroeien.

    Dit kondigde hij al aan in het visiestuk, waarmee hij vanuit de oppositie Plasterk en zijn HO-beleid van repliek diende. Zijlstra gaf toe dat een fundamentele hervorming van de HO-bekostiging via leerrechten er niet meer in zat. Hij zette daarom al in op een stapsgewijze aanpak, die hij doorvoering van 'kwaliteitsrechten' noemde. "Gelet op de politieke werkelijkheid en de meerderheidsverhoudingen daarbinnen kiest de VVD in het actuele debat voor een concept met 'kwaliteitsrechten', dat meer beantwoordt aan de dilemma's en zorgen van het huidige hoger onderwijs", zo zei Zijlstra tegenScienceGuide.

    Nu Rutte en Zijlstra zelf aan zet zijn, pakken zij deze draad weer op. Dat verklaart ook het enthousiasme voor varianten hiervan als de 'scholarships' voor masterstudenten in bèta-tekortvakken die hun beurs kwijt raken. Dit zijn immers door de particuliere sector gefinancierde vouchers die jong talent stimuleren door te studeren waar de publieke bekostiging niet langer aan de orde is.

    Onder de topsectoren heeft de chemie deze boodschap inmiddels begrepen. Daar komt men met zulke 'scholarships' om het tekort aan hoogopgeleide mensen op te vangen. Ook NXP gaat zulke vouchers financieren.

    Master ook via leerrechten

    Daarmee is de richting meteen duidelijk voor heel het HO-bestel. De deeltijd-HO ingreep is een pilot, een testcase. Leerrecht-bekostiging via vouchers zal ook in andere opleidingsdomeinen dominant worden vooral als de publieke rol bij de financiering forst teruggeschroefd wordt. En Rutte-I gaat dat doen bij in elk geval één cruciaal deel van het HO: de masteropleiding.

    Het sociaal leenstelsel in de masterfase heeft tenminste één ding gemeen met de deeltijd-HO ingreep: dit raakt overwegend één deel van het bestel. Bij deeltijd het HBO, bij de master het WO. Als de overheid voor de masters geen beurzen meer wil verstrekken, zegt zij duidelijk: 'hier ga je primair zelf de bekostiging regelen. De publieke taak en rol houden hier allengs op.' Het wetsvoorstel heet even helder als oprecht 'Studeren is Investeren'.

    OCW herschikt met de deeltijd-ingreep en het begin van een sociaal leenstelsel dus fundamenteel in het hele bestel van WO en HBO. De vouchers komen via de deeltijd naar voren als nieuw concept van financiering voor de masters. De student gaat zelf immers fors meer betalen en de overheid en haar partners gaan via scholarships en andere voucher-varianten primair deelnemers bekostigen. De HBO-masters worden in dit verband eigenlijk al volledig buiten het publieke domein geplaatst.

    Sturen met geld

    De universitaire masters zullen niet lang hoeven te wachten. Immers, nu al wordt via 'profilering en differentiatie' aangedrongen op fikse herschikking van het aanbod. Vanuit de topgebieden wordt bovendien aangedrongen op extra stimulansen voor talent in hun verwante disciplines, ten koste van domeinen als psychologie en andere 'modieuze vakken'.

    Dit pleit er bij de aanhangers van deze opvatting dan ook nog extra voor om de WO-masters net als die in het HBO en het overige deeltijdaanbod te stimuleren via de financiering van de deelnemer. De overheid kan dan sturen met dat geld, samen met partners die scholarships aanbieden en dergelijke. Zo komen de leerrechten er uiteindelijk toch nog, via de achterdeur.

    De staatssecretaris lijkt deze krachtige aanpak via het sturen met geld 'buiten Veerman om' ook zelf als een toch onverwachte vorm van liberaal beleid te zien. Terwijl hij vrijheid en ruimte zou willen geven, blijkt hij het bestel vooral via de geldkraan zijn concepten te gaan overdragen. Tegen de HO-specialist van de SP, Jasper van Dijk, zei hij onlangs met een zucht: "Ik wist niet dat ik ooit nog eens zo'n dirigist zou moeten worden."