De coalitie staat voor een schijnbaar hopeloze taak. Voor
zo'n €10 miljard versoberingen via de kaasschaaf aanbrengen
levert te weinig te laat op en kan het gevaar van verergering van
de recessie via Colijnachtig 'kapotsparen' oproepen. Dat is niet
het slim saneren dat Verhagen voor ogen staat. De Duitse minister
van Financiën Schäuble doet nu al het omgekeerde: hij verlaagt
belastingen en investeert extra in kennis en onderwijs. Dat
dempt de groeiterugval en vooral ook de werkloosheid die de
publieke uitgaven alleen maar op zou jagen.
Sterker nog: In Duitsland kon kennisminister Annette Schavan in
december al bekend maken dat WO, HBO en KUO €400 mln extra krijgen
om te investeren in de kwaliteit van de onderwijsprogramma's. Dit
is de tweede ronde uit een extra pakket van €2 miljard om de sterke
toestroom naar het HO op te vangen en niet ten koste te doen gaan
van de intensiteit en kwaliteit van hun onderwijs en curricula.
Europese top geeft Nederland dringend
huiswerk
Ook de woorden van EU-chef Barroso in gesprek met ScienceGuide geven aan,
dat een beleid van saneren om te saneren niet de indruk van een
doordachte en hoogwaardige visie zal weten te wekken, ook niet in
Brussel en elders in de G20. Die woorden bouwen voort op het
strenge advies van Van Rompuy en de financiële experts van de EU
aan ons land. Zij dringen er zeer op aan dat Nederland onderwijs en
kennis duidelijk ontziet bij de bezuinigingen.
Ons land moet "ervoor zorgen dat het corrigeren van het
buitensporig tekort houdbaar en groeivriendelijk is, door de
uitgaven op gebieden die van rechtstreeks belang zijn voor de groei
zoals onderzoek en innovatie, onderwijs en opleiding, te ontzien."
De deeltijders in het HO zullen het met instemming en zorg
lezen.
Ook moet Nederland van Van Rompuy "de
arbeidsmarktparticipatie vergroten door de negatieve fiscale
prikkels om te werken voor verdieners van een tweede inkomen te
verminderen en maatregelen op te stellen om de meest kwetsbare
groepen te ondersteunen en hen te helpen opnieuw de arbeidsmarkt te
betreden." Bovendien moeten wij "innovatie, particuliere
investeringen in O&O en nauwere banden tussen wetenschap en
bedrijfsleven bevorderen door het geven van de juiste prikkels in
het kader van het nieuwe bedrijfsleven beleid."
Het besparingsmenu in het Catshuis
Wat kan Rutte nu nog doen? En wat gaat hij doen? Voor het hoger
onderwijs mag verwacht worden dat hervormingen diep gaan ingrijpen.
De uitvoering van 'Veerman' en de prestatieafspraken bieden daar
mooie aangrijpingspunten voor aan De Jager en Zijlstra. De
voorziene ingreep in de HO-deeltijd is een voorproefje van de
extra hervormingen binnen het bestel die het kabinet helpen de
uitgaven structureel te reduceren. Deze voorzet geeft namelijk aan, dat OCW bereid is
binnen het HO-bestel tot vergaande herschikkingen te komen, ook ver
voorbij het rapport-Veerman.
Het besparingsmenu van het kabinet voor HO-hervormingen
die ook op lange termijn de staatsschuld helpen reduceren zou de
volgende componenten bevatten:
1.) Invoering
sociaal leenstelsel SF
Dit zou geschieden met een terugsluizen van ongeveer 30% van de
opbrengst om de HO-profilering in de bekostiging in hoog tempo te
verhogen van 7% naar bijvoorbeeld 25%. 'Veerman-ambitie' wordt zo
beloond uit de beurs voor de student, die daar meer uitdaging,
kwaliteit en intensiever HO voor terug krijgt. Hiermee is het
verzet van het CDA tegen deze ingreep te overwinnen.
2.) Aanscherping
sociale zekerheid voor de kennissector
Het kabinet kan overwegen de langstudeerboete voort te zetten
binnen de sociale zekerheid. Jongeren die als HO- en MBO-uitvallers
op arbeidsmarkt komen, zouden een ongunstige positie in de sociale
zekerheid gegeven kunnen worden. De samenleving hoeft niet op de
draaien voor forse werkloosheidskosten van jong talent dat niet
werkt en niet voldoende studiesucces wilde behalen. De impact
hiervan op het HO-rendement kan weleens zeer aanzienlijk zijn in
tijden van snel oplopende werkloosheid.
3.) Herinvoering
van de kenniswerkersregeling van Balkenende IV
Deze geste past bij de aanscherping onder punt twee als
stimulans voor talent dat zich wel wil inzetten. Tevens helpt dit
het verzet van het CDA tegen de 'SF-regeling' overwinnen.
4.)
Taakverdeling en concentratie
Deze zullen volgens het model van Deetman tijdens het kabinet
Lubbers-I gekoppeld kunnen worden aan de implementatie van
'Veerman'. Het kabinet zou HBO en WO een lange termijn herschikking
van het aanbod opleggen, waarvan zij een deel van de opbrengst
(zo'n 30% bijvoorbeeld) kunnen 'terugverdienen' door deze zelf te
implementeren. Dit biedt ook de mogelijkheid om de ergste schrik
over de HO-deeltijd-ingreep te verzachten.
Het WO wil toch al krimpen en zal daar nu direct aan gehouden
worden. Het HBO krijgt de kans de overmaat aan niet goed afgestemd
'groei-aanbod' te saneren en door ook nog geld aan over te houden.
De door De Jager in september al aangekondigde herijking van het geld voor de Academische
Ziekenhuizen gaf reeds aan hoe ver de scenario's op dit terrein al
klaar kunnen liggen. De omvang van de uitkomst van die
herijking zal meteen een aardige indicatie zijn van het soort
herschikking en concentratie dat het kabinet voor ogen staat.
5.) Enkele
specifieke ingrepen in bestuurskosten
Hiermee zouden zo'n €200 miljoen besparingen op lange termijn
kunnen ontstaan. Naar voorbeeld van Inholland zou alle
HO-instellingen opgelegd worden 20% te besparen op hun
beleidskosten. In demografische krimpregio's kan een versnelde
aanpassing van het HO-aanbod worden doorgezet, inclusief fusies van
HBO- en WO-instellingen tot nieuwe kennisclusters.
Opbrengst en contrapunt
Volledige uitvoering van een menu als deze vijf punten levert
ruim €2 miljard op die het kabinet zou kunnen besparen voor de
langere termijn, zowel door directe ingrepen als via hervormingen.
Hiervan zit ongeveer €1,5 miljard in de SF, enkele honderden
miljoenen in taakverdeling, zo'n €200 miljoen in de specifieke
ingrepen en p.m. in de sociale zekerheid.
Als contrapunt zou het kabinet extra gerichte investeringen
kunnen doen in toptalent. Ook zou de gedachte van
UU-voorzitter Van Rooy over de slimme inzet van matchinggelden in
Brussel een forse extra impuls kunnen opleveren zonder dat OCW en
EL&I extra uitgaven moeten doen. Bovendien sluit dit sterk aan
op de oproepen van Barroso en Van Rompuy tot een krachtiger inzet
op kennis en innovatie door ons land.
Bezuinigingen op 2e/3e studies en het Huygensprogramma en
dergelijk toptalentstimulansen zouden teruggedraaid kunnen worden
als signaal van inzet tegen zesjescultuur en voor excellentie en
ambitie (kosten zo'n €50 miljoen). Zo'n signaal van ambitie en
'drive' is bovendien precies wat vele studenten bepleiten, zo
laat recent PBT onderzoek zien. Het zo voor een deel
terugsluizen van de besparingen via investeringen zou een omvang
hebben van €250 miljoen via SF, 30% van de opbrengst via
taakverdeling en €50 miljoen via gerichte talentstimulering.
Visie vanuit regeringspartij CDA
De financiële en pensioenen specialist van regeringsfractie CDA,
Pieter Omtzigt, schetst in zijn meest recente column op
ScienceGuide de context voor de aanpak die de coalitie de
komende weken zal moeten invullen. "De komende weken zal het
regeerakkoord daarom fors worden bijgesteld in een Catshuissessie.
Waarom zo'n haast? Nou, Nederland heeft het vertrouwen van de
financiële markten. Dat is wel zo fijn als je €400 miljard schuld
hebt. Daardoor betaalt ons een ongekend lage rente op die
schuldenlast van minder dan 3%.
Zouden we dat vertrouwen verliezen, betaal je zo 1% of 2% extra
rente, inderdaad €4 tot €8 miljard. Extra, per jaar. Geld dat dus
niet kan gaan naar scholen, hoger onderwijs, onderzoek en evenmin
aan ziekenhuizen, maar naar uitlenende banken. Dat vind ik geen
briljant idee.
Nog een reden om nu snel duidelijkheid te geven is, dat
Nederland nogal streng is geweest voor andere landen. Ook voor
collega lidstaten in de EU die het heel zwaar hebben zoals
Griekenland. Je kunt dan niet zomaar zeggen: 'maar wij nu even
niet'.
Want Nederland bevindt zich in de oncomfortabele positie dat het
tekort blijft hangen op 5%, terwijl andere landen het tekort wel
weten terug te dringen. Zo lijkt het Duitsland te gaan lukken om de
begroting ongeveer in evenwicht te krijgen, midden in een
crisisperiode. En wij trekken ons graag aan Duitsland op en
terecht."