Het duurde even, maar nu ziet iedereen het. De review-commissie is alles behalve de
marginaal toetsende club experts op afstand die Zijlstra in zijn
Strategische Agenda leek te schetsen. De goede verstaander
had in juli 2011 al gewaarschuwd kunnen zijn.
Het drietal wijzen Dijkgraaf-Sistermans-Van Wieringen had
gepleit voor niets minder dan een regeringscommissaris of
procesregisseur voor de doorvoering van profilering en
differentiatie. Sistermans schetste zelfs zijn voorkeurs-eindplaatje van fusiebewegingen in het WO om
tot zwaartepunten en scherpe profielen te komen, al in december
2010. De koepels liepen dan ook te hoop tegen de wijzen en hun
scherpe advies enige maanden later.
Bij elke naam wel een bezwaar
Zijlstra reageerde in juli 2011 tegen
ScienceGuide daarom op de vraag of een nogal vaag
gedefinieerde 'review-commissie' niet meer deed denken
aan zo'n OECD-studieclub dan aan een zware
'regeringscommissaris'. Zijlstra zei: "Zo is zij niet bedoeld.
Kijk, die naam is er één uit een rij mogelijke termen die daarvoor
de revue is gepasseerd. Het bleek dat er bij elke naam wel een
bezwaar was, haha. 'Regisseur', 'Regeringscommissaris', het lag
allemaal moeilijk."
"Het gaat mij niet om de benaming, maar om het resultaat van hun
werk. Die commissie moet monitoren en op resultaten, geobjectiveerd
conclusies formuleren. Dat maakt afrekenbaar wat men doet en weet
waar te maken. Dat is bij het Siriusprogramma ook in gang gezet de
voorbije jaren."
"Zo'n stevige, geobjectiveerde monitoring is noodzakelijk,
willen we concrete resultaten boeken. De studentenbonden hadden in
ons recente overleg een stapel oude stukken bij zich, waaronder
eerdere nota's als het HOOP. Ook daarin stonden veel goede
voornemens, analoog aan Veerman en de Strategische Agenda. 'Waarom
zou het nu wél gebeuren?' vroegen ze mij uitdagend. En terecht
vroegen ze dat."
Letterknechterij?
Kortom, als het beestje maar een naam heeft, leek Zijlstra te
suggereren. Wat hij vervolgens feitelijk deed, was ingrijpend. Met
Van Vught en de zijnen zette hij alsnog zo'n procesregie aan het
werk. En met de persoon Van Vught legde ook nog een directe relatie
met die monitoring bij het Siriusprogramma. De nieuwe procesregie
toetst allerminst marginaal, zo blijkt nu.
De koepels, dachten dat hun hoofdlijnenakkoorden met OCW
voldoende waren. Een review-commissie zou immers 'reviewen' en dus
per instelling de prestatieafspraken toetsen aan die hoofdlijnen.
Meer niet. Maar Van Vught doet iets anders. Hij wil dat elke
instelling en detail de eigen profilering koppelt aan de daarvoor
noodzakelijke zwaartepunten en prestaties en deze bovendien in de
brede context van die koepel-hoofdlijnen weet te onderbouwen.
De klaagzangen over 'letterknechterij' en 'detailzucht' zijn dan
ook niet van de lucht. Zo heeft de HBO-raad OCW formeel gemeld, dat
zij op deze basis niet tot afspraken met het kabinet kan en wil
komen. De grootste bezwaren zijn allereerst dat Zijlstra niet
kwaliteit voor alles laat gaan. Hij wil veel meer sturen op
"herordening van het onderwijsaanbod", lees: 'fusies en
taakverdeling'. Dat is ook bij de eisen aan de universiteiten een
zwaar punt in de voorwaarden voor bekostiging die Zijlstra via Van
Vught gaat stellen.
Angst voor HOA en onderkoning
Ook vindt men de gekozen werkwijze "een omvangrijk
regelcomplex." Maar dat bureaucratie-bezwaar is een verpakking van
iets veel diepers, fundamentelers. Zowel de koepels als de grote
universiteiten en hogescholen voelen zich in hun macht ernstig
bedreigd door de aanpak van de review-commissie. Daarom beschimpt
men Frans van Vught in kleine HO-kring zelfs al als "zelfbenoemde
onderkoning die uit het niets komt."
Voor niets zijn de koepels en instellingen zo bevreesd als een
'HOA'. Een Hoger Onderwijs Autoriteit. Een orgaan dat zich tussen
de regering en het veld plaatst en de grote lijnen van OCW/EL&I
beleid vertaalt in eisen, criteria en normen. Alleen via zo'n HOA
zouden zij dan nog geld krijgen zodra zij aan die normen voldoen.
Een Funding Council dus zoals Tony Blair - geen VVD'er als Zijlstra
maar een sociaaldemocraat! - bij de Britten doorvoerde.
Een HOA schuift een besluitvormingsniveau tussen de instellingen
en de politiek waar geen CvB of koepel omheen kan. Wie gewend was
om direct met bewindslieden of de top van OCW contacten te
onderhouden en tot afspraken te komen, moet dan toontjes lager
zingen. Hun netwerken zijn bij zo'n HOA-opzet feitelijk niet erg
relevant meer. Het geld komt immers niet meer direct via OCW, maar
op basis van normatieve criteria die de HOA onafhankelijk
toetst.
De ingreep in de deeltijdopleidingen zien velen bij koepels en
instellingen als een voorbode van wat hen te wachten staat. Buiten
de eerdere afspraken rond het bestel en het rapport-Veerman om
grijpt OCW in, maar houdt vervolgens wel onverkort vast aan de
prestatie-eisen die universiteit en hogeschool moeten zien te
verwezenlijken. De vrees voor een scheidsrechter die tijdens de
wedstrijd voortdurend de doelpalen verplaatst, is daardoor nu groot
geworden.
Een buffer als bij cultuur
De HBO-raad schrijft aan zijn leden met bijna voelbare
siddering van afkeer en onthutsende openhartigheid hierover: "De
voorgestelde werkwijze voorziet in een belangrijke wijziging. De
facto zal het overleg plaatsvinden met een externe commissie en
niet met de politieke bewindspersoon…..Thans ontstaat een situatie
waarbij een externe commissie (naar analogie van de Raad voor
Cultuur) als en soort buffer optreedt tussen de staatssecretaris en
de hogeschool."
Is Van Vught met zijn review-commissie inderdaad een proto-HOA,
een Raad van Cultuur type voor hoger onderwijs? Nee. De
review-commissie toetst de eerste serie van prestatie-afspraken op
hun realiteitsgehalte en context in HBO en WO. Niets mis
mee dus.
Maar het antwoord is ook 'Ja'. De HO-bekostiging zal voortaan
structureel aan kwaliteit gebonden zijn en die factor moet snel
groeien. Dat is de kern van de afspraken over de Strategische
Agenda van de staatssecretaris. Dan moet OCW structureel wel
degelijk zo'n proces-regisseur hebben. Bovendien willen velen in de
Kamer dat onder meer de NVAO excellentie-keurmerken gaan meetellen. Ook dat moet dan wel structureel in
de procesregie verwerkt worden.
HO-kenners bij de koepels en de instellingen zien de bui al
hangen. De kans is groot dat OCW de NVAO als keurmeester op
termijn zal onderbrengen bij een permanent gemaakte
'review-commissie', om zo te komen tot een echte, blijvende HOA.
OCW kan de Kamer dan bij klachten en perikelen over 'de kwaliteit
van het hoger onderwijs' verwijzen naar dat orgaan en zijn strenge
normering en toedeling van geldmiddelen op basis van kwaliteit.
Precies zoals het kabinet ook altijd zich 'verschuilt' achter de
Raad voor Cultuur als het gaat om een inhoudelijk, kwalitatief
oordeel over kunstuitingen en hun bekostiging....
"Heren van het kartel, we doen het zonder
u!"
De koepels zijn dan hun machtspositie als onmisbaar kanaal van
'deals' met OCW kwijt en zo'n kanaal is bovendien eigenlijk niet
meer zo relevant. Precies zoals in de kunstwereld het geval is.
"Heren van het kartel, we doen het zonder u!" zei Mark Rutte al bij
zijn uitzwaai-interview
met ScienceGuide als les uit zijn tijd als
staatssecretaris van HO. De leden van de koepels zien dit
schrikbeeld nu voor zich.
Die vrees neemt snel toe, te meer omdat VVD-HO-specialist
Anne-Wil Lucas niet nalaat juist die titel van Rutte's
ScienceGuide-interview tegen de koepels en
collegevoorzitters met grote regelmaat te citeren. Zij raakte
via Twitter al in heftig debat met Thom de Graaf van de HBO-raad en
Fontys/Amarantis-chef Marcel Wintels over de scherpe reactie vanuit
het HBO tegen Zijlstra's plannen met Van Vught. "Niet verschuilen
achter 'bureaucratie'. Er moeten gewoon afspraken nagekomen worden
over meer kwaliteit in het HBO!" meldde Lucas.
Dat bewees volgens Wintels dat zij de kern van zijn bezwaren
niet snapte. Over de brief met kritiek van de HBO-raad twitterde
hij haar bits: "Lees het en je begrijpt het." De zeeën gaan hoog,
de emoties ook. Tegen ScienceGuide liet één van de meest
doorgewinterde HO-mensen zich over Van Vught, de review-commissie
en Zijlstra's deeltijdingreep ontvallen: "Dit is het beleid van een
stel struikrovers. We doen precies wat zij vragen en vervolgens
doen ze een overval en gaan er vandoor met de buit."