Het ministerie van OCW heeft zelfs een CFI-regeling opgesteld
ter actualiseirng van en aanscherpingen bij de omgang van
onderwijsinstellingen met financiële producten als derivaten. Het
gaat om het Algemeen Verbindend Voorschrift, nummer
FEZ/CC-2009/150185, van 16 september 2009.
Die datum is zonder meer opmerkelijk, in historisch opzicht:
precies een jaar na de val van Lehman Brothers. Elk CvB en elke
Raad van Toezicht zal hier dus van op de hoogte zijn geweest, gelet
op de indringende financiële situatie waarmee deze regeling
samenhing en het onderzoek daarnaar waarop de regeling
voortbouwde.
Aanpassingen doorgevoerd
In het voorschrift voor alle onderwijsinstellingen, dus ook die
in de BVE als Amarantis en in het HO, definieert OCW het begrip
derivaten en stelt regels voor het lenen en beleggen daarin. Een
derivaat is een "contract met betrekking tot een transactie gericht
op het beperken van financiële risico's, waarin is bepaald dat het
moment waarop deze transactie zal of kan plaatsvinden afhankelijk
is van bepaalde voorwaarden en dat de waarde van deze transactie
afhankelijk is van één of meer onderliggende activa,
referentieprijzen of indices."
Minister Plasterk geeft in het document ook helder aan waarom en
binnen welke grenzen en randvoorwaarden instellingen kunnen
beleggen in derivaten. "Naar aanleiding van de recente problemen
met beleggingen bij onder meer IJslandse banken zijn per 6 april
2009 aanpassingen doorgevoerd in de Regeling uitzettingen en
derivaten decentrale overheden (Ruddo)." Voor OCW ging het
daarbij om de verzelfstandigde rijksmusea.
De minister had al in november 2008 aangegeven, dat hij heel precies zou nagaan wat
er aan de hand was naar anleiding van de Icesafe en Landsbanki
zaken en waar nodig aanscherpingen zou laten aanbrengen voor de
instellingen.
Voorzichtige normen
Dat gebeurde dan ook, door een aanpassing van "de in 2001 in het
leven geroepen Regeling beleggen en belenen door instellingen voor
onderwijs en onderzoek (BenB). Met BenB wordt voor onderwijs en
onderzoek het zelfde doel beoogd als met de Ruddo voor openbare
lichamen. Omdat geen verschillen zijn beoogd tussen de Ruddo en
BenB, wordt voor zo ver van toepassing BenB weer in overeenstemming
gebracht met de Ruddo," schreef Plasterk in september 2009.
De strekking van BenB bleef ongewijzigd, "want de regeling
formuleert voor de instellingen voor onderwijs en onderzoek
voorzichtige, maatschappelijk aanvaarbare normen voor beleggen en
belenen." Wel werden de ratingeisen verhoogd "van A tot AA voor de
lidstaat van vestiging van de financiële onderneming waar wordt
belegd en beleend."
Geen gespeculeer
Toen kort daarna berichten kwamen over vermogensverliezen van
onderwijinstellingen vanwege de kredietcrisis, reageerde het
kabinet ingetogen, maar helder. Onderwijsinstellingen hadden in
2008 een boekwaardeverlies van € 47 miljoen geleden op hun voor
langere termijn aangehouden beleggingen. "Zolang de
instellingen deze beleggingen niet hoeven te verkopen, treedt geen
feitelijk verlies op. Voor een groot deel is het boekwaardeverlies
inmiddels weer ingelopen."
De OCW-bewindslieden herkenden zich dan ook niet "in het beeld
dat onderwijsinstellingen met publieke middelen speculeren." Het
omgekeerde was het geval, men is erg prudent gebleken. "Zo wijst het rapport van de
commissie Vermogensbeheer Onderwijsinstellingen op voorzichtigheid
in het financieel beheer." Gelet op de actuele cijfers vanuit
Amarantis mag men verwachten, dat kabinet en Kamer de instellingen
nu nog eens scherp zullen bevragen over hun huidige financiële
situaties en risico's. VSNU en HBO-raad zullen daar wel alert
op zijn en in eigen kring actie op ondernemen.
Half miljard bij Harvard
Elders in de wereld was men minder voorzichtig geweest. Harvard
moest een verliespost van $500 miljoen westeken op derivaten. Dat
bleek enkele maanden na die aanscherping voor de OCW-instellingen,
in november 2009. Bloomberg meldde: "Harvard paid $497.6 million to
investment banks during the fiscal year ended June 30 to get out of
$1.1 billion of interest-rate swaps intended to hedge variable-rate
debt for capital projects, the school's annual report said. The
university in Cambridge, Massachusetts, said it also agreed to pay
$425 million over 30 to 40 years to offset an additional $764
million in swaps."
Toch reageerde de legendarische Harvard-voorzitter Derek Bok in
gesprek met ScienceGuide alles behalve
panisch op de situatie. "De klappen die het vermogen van Harvard
krijgt zijn nu wel een forse terugslag. Maar vergeet niet dat dit
vermogen in de voorbije jaren enorm groeide. De actuele cijfers
wijzen op een neergang met zo 25 tot 30% in een jaar. Andere
universiteiten kennen een vergelijkbare situatie, maar fijn is
anders."
"Zulke barre tijden zijn toch af en toe nuttig, meen ik. Elke
universiteit moet ook wel kijken naar overtollig vet in de eigen
organisatie en activiteiten. Dat is nooit prettig. But
universities have never been good at getting rid of things.
Starting things in research or education is not so hard, stopping
things is. And this accumulates inevitably some slack, some fat.
Therefore a crisis like this is a big worry but also a healthy
process of weeding things out. This is not a popular view, I
know."