• A
  • A
  • Wat staat HO te wachten?

    - Nu het stof in Den Haag neer dwarrelt, wordt het beeld duidelijk. Wat gaan HBO en WO merken van nieuwe coalities, onverwachte ingrepen en wel-of-niet HO-hervormingen? Waar vallen de klappen? Moeten zelfs docenten de ‘rijkenheffing’ ophoesten? Mag Zijlstra toch door met zijn beleidsagenda?

    De cijfers en lijnen in het Kunduz-akkoord zijn nu helder, dankzij de brief aan de Europese Commissie waarin Nederland sanering en hervorming vastlegt. Wat zijn de meest opvallende aspecten in het totaalbeeld? Waar moeten HO-instellingen, studenten en docenten nu rekening mee gaan houden?

    Pikante punten bij salarissen

    Minder leuk is het akkoord voor bestuurders en managers die bij hun vertrek een fors bedrag mee krijgen, een verschijnsel dat ook in de onderwijssector, onderzoek en academische ziekenhuizen niet ongebruikelijk is. In het fiscale deel van het stuk voor Olli Rehn staat: "Daarnaast wordt de werkgeversheffing op excessieve vertrekbonussen verhoogd van 30 naar 75%."

    Omdat deze ingreep een zeer forse opbrengst moet krijgen, verneemt ScienceGuide dat deze extra aanslag al op wachtgeldregelingen tot ver beneden de Balkenende-norm zou gaan toeslaan. Het is met dit soort nog niet precies uitgewerkte elementen in het akkoord daarom niet vreemd, dat het CPB nu nog niet tot heldere doorrekeningen kan komen. Dat raakt zeker ook het volgende punt in de afsprken rond de inkomens.

    Want zeker zo pikant is de extra heffing op de hoge inkomens à €500 mln. Als die gericht zal worden gelegd op de salarisinkomens van burgers, dan zal ook deze tot ver beneden de Balkenende-norm toeslaan. Zo hoort ScienceGuide  dat bij de eerste uitwerkingen met schrik is vastgesteld, dat dan veel docenten in het HO, toponderzoekers en mensen in de academische ziekenhuizen een forse tegenvaller te wachten staat. Den Haag is al aan het bijplussen achter de schermen en het CPB wacht nog maar even af.

    Bevriezing met meevaller

    Dat de onderwijssalarissen bevroren worden - net als andere ambtelijke sectoren, maar niet de zorg en sociale uitkeringen - is op zichzelf al opvallend. Een salarisbevriezing van alle ambtenaren en uitkeringen stond nog in het bijna-Catshuisakkoord van VVD, PVV en CDA.

    De marktinkomens behouden in de nieuwe afspraken echter hun noodzakelijke flexibiliteit, ook om de binnenlandse bestedingen niet onnodig scherp af te remmen. Het onderwijs wordt elders voldoende tegemoet gekomen, menen de 5 fracties: met de schrapping van de passend onderwijs ingreep waar nog een hele Arena vol tegen te hoop liep. Zelfs D66, GL en CU vonden dat de sector daarmee adequaat bediend was voor 2013.

    Er zit in elk geval één meevallertje bij: extra geld om de kwaliteit te versterken. De minister van OCW mag voor 2013 met het veld toch nog iets doen om binnen het geheel van de bevroren onderwijssalarissen een impuls uit te delen. In het stuk aan Brussel wordt op bladzijde 12 opgemerkt, dat "in overleg met de sector" een bedrag van €75 miljoen extra zal "worden uitgetrokken om de kwaliteit van leraren en schoolleiders te versterken."

    Forse bezuiniging toch in aantocht

    De - deels nog vertrouwelijke - bijlagen bij het Kunduz-akkoord kennen enkele akelige boodschappen. In totaal moet nog zeker €1 miljard aan besparing ingevuld worden op de begrotingen. Alleen al €875 mln door 'efficiencyvergroting' in onderwijs en zorg en nog eens zo'n €500 mln op de rijksbegroting in enge zin, dus ook op OCW-uitgaven. Omdat de zorg sector op allerlei 'PVV'-posten al flink gekort zal worden, zou het onderwijs hier extra getroffen kunnen worden.

    Een efficiencykorting van enkele honderden miljoenen kan daarom in 2013 de scholen, HBO en WO nog overvallen. Onhelder is nog of deze ingevuld wordt door een kaasschaaf over allen of door een prijscompensatiebeperking. Dat laatste zou echter weinig opleveren voor de schuldreductie, omdat de inflatie in Europa hardnekkig laag blijft. Een generieke korting over alle posten is daarom te verwachten, zodat alle instellingen een extra interne bezuinigingsoperatie te wachten staat.

    De verdwenen hervorming

    Heel anders dan in het bijna-akkoord in het Catshuis is er voor het HO nu geen concreet uitzicht op extra investeringen vanuit de invoering van een sociaal leenstelsel. Alle partijen houden de kaarten tegen de borst nu de bezuinigingsopbrengst à €2 miljard van een leenstelsel  (nog) niet direct nodig blijkt voor de meerjarenramingen.

    Waarom doen ze dat? Omdat het attractief is voor alle betrokkenen. Het CDA en CU kunnen hun voorkeur voor behoud van de basisbeurs overeind houden. In de komende campagne kunnen zij de gezinnen in de lagere en middeninkomens hiermee als betrouwbare verdedigers van hun positie en koopkracht aanspreken. VVD, D66 en GL kunnen verschillende, eigen varianten van een leen- en studietax-stelsel aan de man brengen. Bovendien bieden zij SP, PVV en PvdA dan weinig aanknopingspunten om zich te profileren tegenover de 5 fracties als geheel, want ook zij zijn hier sterk verdeeld.

    De liberale onderhandelaars moeten dit in eigen kring nog wel uitleggen. ScienceGuide verneemt, dat binnen de VVD verbazing heerst, dat het leenstelsel als hervormingswinst uit het Catshuis-akkoord opeens verspeeld is. En dat terwijl nu met D66, GL en CU erbij een snelle aanpak hiervan mogelijk was geweest. Men voelt zich door de concurrerende liberalen van D66 op dit punt lelijk in de steek gelaten.

    Zijlstra kan stug door

    Sommigen in het HO dachten direct na de val van Rutte-I dat zij hiermee verlost zouden zijn van het beleid van Halbe Zijlstra. Maar zij juichten te vroeg. De prestatieafspraken zijn allerminst van tafel. Geen van de 5 fracties ziet iets in het lamleggen van de vertaling van 'Veerman' in kwaliteitsbeleid. Geen van hen wil bovendien de koepels het plezier gunnen om met succes nu toch nog wat zand in de machine te kunnen strooien.

    Dat houdt in dat Van Vughts Review Commissie onverdroten door kan met haar werk. Dat is ook voor een volgend kabinet aantrekkelijk, zo lijken de 5 fracties te denken. De nieuwe bewindslieden kunnen dan immers een vliegende start kunnen maken, voorzien van misschien wel €1 miljard extra smeermiddel.

    Want dat zou bij een invoering van een leenstelsel per 1-9-2014 mogelijk zijn, gelet op de vorkeuren van VVD, D66 en GL en gelet op het bijna-akkoord in het Catshuis van VVD, PVV en CDA. En met een coalitie waarin toch nog de PvdA zou willen meedoen, is dit eveneens een haalbare kaart, want ook Samsom zegt vast te willen houden aan een sociaal leenstelsel.

    Risico van triomfalisme

    De VVD zegt zelfs expliciet tegen ScienceGuide, dat opgetogen tweets als die van Fontys/Amarantis-voorman Marcel Wintels over een einde aan Zijlstra's beleid reden te meer zijn, om niet te versagen. "Wij zijn nog lang niet klaar," zegt HO-woordvoerder Anne-Wil Lucas bijvoorbeeld. "Dat victorie kraaien van Wintels, dat gaat ze in het HBO en bij de HBO-raad nog lelijk opbreken!"

    Binnen het HBO krijgt zulk triomfalisme ook maar beperkte steun. Inholland wil bijvoorbeeld niet weten van een verlamming van het beleid. Deze hogeschool en vele andere rekenen juist op de dynamiek van profileringsafspraken en de middelen die daarvoor beschikbaar zouden komen. Zij hebben er geen behoefte aan, dat zwaartepuntverdelingen die zij met 'buren' in HBO en WO afspreken en die steun uit bedrijfsleven, topsectoren en OCW verwerven, nu worden stil gelegd.

    Men hoopt zelfs dat het wetsvoorstel voor de aanscherping van de besturing en kwaliteitsbewaking niet controversieel verklaard zal worden, als de Raad van State daar naar verwachting mild over zou oordelen, zo hoort ScienceGuide. Zijlstra kan dus verder.