De cijfers en lijnen in het Kunduz-akkoord zijn nu helder,
dankzij de brief aan de Europese Commissie waarin Nederland
sanering en hervorming vastlegt. Wat zijn de meest opvallende
aspecten in het totaalbeeld? Waar moeten HO-instellingen, studenten
en docenten nu rekening mee gaan houden?
Pikante punten bij salarissen
Minder leuk is het akkoord voor bestuurders en managers die bij
hun vertrek een fors bedrag mee krijgen, een verschijnsel dat ook
in de onderwijssector, onderzoek en academische ziekenhuizen niet
ongebruikelijk is. In het fiscale deel van het stuk voor Olli Rehn
staat: "Daarnaast wordt de werkgeversheffing op excessieve
vertrekbonussen verhoogd van 30 naar 75%."
Omdat deze ingreep een zeer forse opbrengst moet krijgen,
verneemt ScienceGuide dat deze extra aanslag al op
wachtgeldregelingen tot ver beneden de Balkenende-norm zou gaan
toeslaan. Het is met dit soort nog niet precies uitgewerkte
elementen in het akkoord daarom niet vreemd, dat het CPB nu nog
niet tot heldere doorrekeningen kan komen. Dat raakt zeker
ook het volgende punt in de afsprken rond de inkomens.
Want zeker zo pikant is de extra heffing op de hoge
inkomens à €500 mln. Als die gericht zal worden gelegd op de
salarisinkomens van burgers, dan zal ook deze tot ver beneden de
Balkenende-norm toeslaan. Zo hoort ScienceGuide dat
bij de eerste uitwerkingen met schrik is vastgesteld, dat dan veel
docenten in het HO, toponderzoekers en mensen in de academische
ziekenhuizen een forse tegenvaller te wachten staat. Den Haag is al
aan het bijplussen achter de schermen en het CPB wacht nog maar
even af.
Bevriezing met meevaller
Dat de onderwijssalarissen bevroren worden - net als andere
ambtelijke sectoren, maar niet de zorg en sociale uitkeringen - is
op zichzelf al opvallend. Een salarisbevriezing van alle ambtenaren
en uitkeringen stond nog in het bijna-Catshuisakkoord van VVD, PVV
en CDA.
De marktinkomens behouden in de nieuwe afspraken echter hun
noodzakelijke flexibiliteit, ook om de binnenlandse bestedingen
niet onnodig scherp af te remmen. Het onderwijs wordt elders
voldoende tegemoet gekomen, menen de 5 fracties: met de schrapping
van de passend onderwijs ingreep waar nog een hele Arena vol tegen
te hoop liep. Zelfs D66, GL en CU vonden dat de sector daarmee
adequaat bediend was voor 2013.
Er zit in elk geval één meevallertje bij: extra geld om de
kwaliteit te versterken. De minister van OCW mag voor 2013 met het
veld toch nog iets doen om binnen het geheel van de bevroren
onderwijssalarissen een impuls uit te delen. In het stuk aan
Brussel wordt op bladzijde 12 opgemerkt, dat "in overleg met de
sector" een bedrag van €75 miljoen extra zal "worden uitgetrokken
om de kwaliteit van leraren en schoolleiders te versterken."
Forse bezuiniging toch in aantocht
De - deels nog vertrouwelijke - bijlagen bij het Kunduz-akkoord
kennen enkele akelige boodschappen. In totaal moet nog zeker €1
miljard aan besparing ingevuld worden op de begrotingen. Alleen al
€875 mln door 'efficiencyvergroting' in onderwijs en zorg en nog
eens zo'n €500 mln op de rijksbegroting in enge zin, dus ook op
OCW-uitgaven. Omdat de zorg sector op allerlei 'PVV'-posten al
flink gekort zal worden, zou het onderwijs hier extra getroffen
kunnen worden.
Een efficiencykorting van enkele honderden miljoenen kan daarom
in 2013 de scholen, HBO en WO nog overvallen. Onhelder is nog of
deze ingevuld wordt door een kaasschaaf over allen of door een
prijscompensatiebeperking. Dat laatste zou echter weinig opleveren
voor de schuldreductie, omdat de inflatie in Europa hardnekkig laag
blijft. Een generieke korting over alle posten is daarom te
verwachten, zodat alle instellingen een extra interne
bezuinigingsoperatie te wachten staat.
De verdwenen hervorming
Heel anders dan in het bijna-akkoord in het Catshuis is er voor
het HO nu geen concreet uitzicht op extra investeringen vanuit de
invoering van een sociaal leenstelsel. Alle partijen houden de
kaarten tegen de borst nu de bezuinigingsopbrengst à €2 miljard van
een leenstelsel (nog) niet direct nodig blijkt voor de
meerjarenramingen.
Waarom doen ze dat? Omdat het attractief is voor
alle betrokkenen. Het CDA en CU kunnen hun voorkeur voor behoud van
de basisbeurs overeind houden. In de komende campagne kunnen zij de
gezinnen in de lagere en middeninkomens hiermee als betrouwbare
verdedigers van hun positie en koopkracht aanspreken. VVD, D66 en
GL kunnen verschillende, eigen varianten van een leen- en
studietax-stelsel aan de man brengen. Bovendien bieden zij SP, PVV
en PvdA dan weinig aanknopingspunten om zich te profileren
tegenover de 5 fracties als geheel, want ook zij zijn hier sterk
verdeeld.
De liberale onderhandelaars moeten dit in eigen kring nog wel
uitleggen. ScienceGuide verneemt, dat binnen de VVD
verbazing heerst, dat het leenstelsel als hervormingswinst uit het
Catshuis-akkoord opeens verspeeld is. En dat terwijl nu met D66, GL
en CU erbij een snelle aanpak hiervan mogelijk was geweest. Men
voelt zich door de concurrerende liberalen van D66 op dit punt
lelijk in de steek gelaten.
Zijlstra kan stug door
Sommigen in het HO dachten direct na de val van Rutte-I dat zij
hiermee verlost zouden zijn van het beleid van Halbe Zijlstra. Maar
zij juichten te vroeg. De prestatieafspraken zijn allerminst van
tafel. Geen van de 5 fracties ziet iets in het lamleggen van de
vertaling van 'Veerman' in kwaliteitsbeleid. Geen van hen wil
bovendien de koepels het plezier gunnen om met succes nu toch nog
wat zand in de machine te kunnen strooien.
Dat houdt in dat Van Vughts Review Commissie onverdroten door
kan met haar werk. Dat is ook voor een volgend kabinet
aantrekkelijk, zo lijken de 5 fracties te denken. De nieuwe
bewindslieden kunnen dan immers een vliegende start kunnen maken,
voorzien van misschien wel €1 miljard extra smeermiddel.
Want dat zou bij een invoering van een leenstelsel per 1-9-2014
mogelijk zijn, gelet op de vorkeuren van VVD, D66 en GL en
gelet op het bijna-akkoord in het Catshuis van VVD, PVV en CDA. En
met een coalitie waarin toch nog de PvdA zou willen meedoen, is dit
eveneens een haalbare kaart, want ook Samsom zegt vast te willen
houden aan een sociaal leenstelsel.
Risico van triomfalisme
De VVD zegt zelfs expliciet tegen ScienceGuide, dat
opgetogen tweets als die van Fontys/Amarantis-voorman Marcel
Wintels over een einde aan Zijlstra's beleid reden te meer zijn, om
niet te versagen. "Wij zijn nog lang niet klaar," zegt
HO-woordvoerder Anne-Wil Lucas bijvoorbeeld. "Dat victorie kraaien
van Wintels, dat gaat ze in het HBO en bij de HBO-raad nog lelijk
opbreken!"
Binnen het HBO krijgt zulk triomfalisme ook maar beperkte steun.
Inholland wil bijvoorbeeld niet weten van een verlamming van het
beleid. Deze hogeschool en vele andere rekenen juist op de dynamiek
van profileringsafspraken en de middelen die daarvoor beschikbaar
zouden komen. Zij hebben er geen behoefte aan, dat
zwaartepuntverdelingen die zij met 'buren' in HBO en
WO afspreken en die steun uit bedrijfsleven, topsectoren en
OCW verwerven, nu worden stil gelegd.
Men hoopt zelfs dat het wetsvoorstel voor de aanscherping van de
besturing en kwaliteitsbewaking niet controversieel verklaard zal
worden, als de Raad van State daar naar verwachting mild over zou
oordelen, zo hoort ScienceGuide. Zijlstra kan dus
verder.