Zelden vocht een bewindsman met zoveel hardnekkige moed voor een
regeling die zijn partijgenoot, lijsttrekker en premier gehaat noemt. Sterker nog, die lijsttrekker gaf
een alternatief om die "gehate boete" ongedaan te maken. De
campagneleider van deze voorman is diezelfde hardnekkige
bewindsman, om de cirkel rond te maken.
Alleen maar verliezers
Premier Rutte legitimeerde met zijn onmiskenbare duiding alle
andere partijen om de collegegeldverhoging voor vertraagde
studenten zo snel mogelijk te dumpen. Dat zoiets dan gebeurt,
verrast alleen de hypocrieten en naïeven. Hoort onder hen ook Halbe
Zijlstra, die verbaasd en onvoorbereid leek voor de ophef en
noodzaak 'aan de bal te blijven' op zijn eigen beleidsterrein? Noch
de ene, noch de andere eigenschap was ooit bij hem vermoed en juist
dat maakte hem zo'n plezierige, effectieve bewindsman.
De demissionaire staatssecretaris heeft zich tegenover de Kamer
nu echter toch in een positie gemanoeuvreerd die alleen maar
verliezers kent. De kwestie zelf is technisch een futiliteit, een tijdelijk, eenmalig
begrotingsgat van €62 of zelfs maar €20 miljoen op een
OCW-begroting van jaarlijks meer dan €30 miljard. Daar een
constitutioneel conflict op construeren is eigenaardig, zacht
gezegd.
De stoere jaren van Verdonk
Boeiend genoeg heeft een eerdere VVD-bewindspersoon iets
vergelijkbaars gedaan. Zij verloor in die situatie echter
dramatisch en stootte bovendien het CDA weg van haar partij. Die
politica was Rita Verdonk.
Als demissionaire minister poogde zij partijgenote Hirsi Ali als
illegaal te bestempelen. De Kamer eiste, dat zij deed wat zijn
meerderheid verlangde en dat zij haar beperkte demissionaire
positie niet ging overspelen. Hirsi Ali moest blijven, de
bewindspersoon kon niet zonder meer blokkeren wat de Kamer
voorschreef. Zij weigerde en de nieuwe partijleider Mark Rutte liet
toen haar portefeuille overnemen door een CDA-minister, KNAW-lid
Ernst Hirsch Ballin.
Sindsdien - en in zekere zin ook daarvoor al - is het Haagse
usance dat demissionaire bewindslieden hun discretionaire
bevoegdheid zeer discreet benutte, alleen met steun van de Kamer
opereren en deze ook zoeken. De Jager deed dat bijvoorbeeld in
zomer 2010 toen hij een aanvullende bezuinigingsronde doorvoerde om
het begin van de eurocrisis de kop in te helpen drukken door een
rompkabinet CDA/CU. Ook het recente Kunduz-akkoord is bijvoorbeeld
een gevolg van die prudente draagvlak-lijn. Zijlstra lijkt meer
terug te grijpen op het 'pre-Rutte' tijdperk, de stoere jaren van
Rita Verdonk.
Flanken bedienen met onmacht
Kamer en bewindsman staren nu in de aanloop naar hun overleg op
donderdagochtend beide in een ravijn. Als de middenpartijen (met
name nu CDA, PvdA, D66, GL) er niet in slagen een nuchtere
conclusie voor 1 september te regelen, bedienen zij de flanken met hun
onmacht. Wil de VVD dit soms, om nu al de facto te dealen met de SP
trouwens?
Als de bewindsman demissionair weigert te handelen conform de
Kamerwens, bedreigt hem een Verdonk-lot. Als de bewindsman buigt
voor de technisch-budgettaire oplossing van een meerderheid - door
hem zelf bijna raillerend daartoe uitgedaagd - zet hij zichzelf wel
wat voor gek na zijn furieuze mediaoptredens ter zake.
Fractievoorzitter word je op die manier zelden.
Hoe koppig is een Fries?
Iedereen in 'het Haagse' zit dan ook op de punt van zijn stoel
nu. Moet Rutte's campagneleider ten onder gaan door de ook door
zijn leider blijkbaar "gehate boete"? Zijn die twee het wel eens
hierover? Hoe houden alle partijen in dit spel hun schade beperkt?
Durft iemand de sluwe oplossing van Piet Hein Donner -bij
zijn terugdraai van een kwestie rond ID-kaarten met terugwerkende
kracht - als even lucide als effectieve werkwijze nog op tafel te
leggen? Is bij HBO en WO het hemd van de eigen inkomsten toch nader dan de
rok van de studenten die zij steunden in hun verzet?
Het allersluwste zou zijn als Halbe Zijlstra alsnog deed, wat
Jan Kees de Jager op zich nam bij het Kunduz-akkoord. Oliemannetje
spelen. Als behulpzame expert de gezamenlijke fracties op een lijn
krijgen die hen - desnoods voorlopig - verder helpt. En die hem als
staatsman-in-wording, als 'ehrlicher Makler' meteen bijna
onaantastbaar maakt tot en met de komende kabinetsformatie. Is een
Fries dan toch koppiger en minder doeltreffend dan een behendige
Zeeuw, die worstelt en boven komt?