De voorzet van Wientjes was gedurfd: wetenschapsbeleid hoort bij
EL&I als integraal kennisministerie. OCW zou maar beter een
soort jeugdonderwijs departement worden. Vanuit de Jonge Akademie
werd zeer stevig gereageerd. De zuivere kennis zou door deze
institutionele herschikking in Den Haag tot "de
dienstmaagd" van de commercie worden gemaakt. Wientjes reageert
hier nu nog eens indringend op.
Vurige omarming
De werkgeversvoorman omarmt vurig en handig het pleidooi van de
KNAW-jeugd. Hij onderstreept dat de wetenschap een veel bredere
betekenis heeft dan een strikt economische of valoriserende. De
cruciale betekenis van toponderzoek voor ons land strekt veel
verder dan een bijdrage als dienstmaagd aan een topsectorenbeleid.
"Over de inhoud zijn we het dus roerend eens," benadrukt Wientjes
ineen stuk in de NRC.
Maar hij draait het betoog van de DJA-toppers vervolgens in zijn
consequentie volledig om. Juist omdat dit zo is, zouden juist deze
jonge wetenschappers zijn strategie moeten steunen en omhelzen. Wat
heeft de wetenschap eigenlijk te zoeken bij OCW? Wetenschap is dan
wel "niet hetzelfde als innovatie", maar de kansen voor jong talent
uit het onderzoek in innovatieve sectoren buiten het laboratorium
zijn wel de meest uitdagende en voor ons land de meest
productieve.
En die kansen zijn in deze tijd niet eenzijdig bèta-gericht,
maar in toenemende mate inter- en multidisciplinair. Toonaangevende
landen zetten daarom hun wetenschapsbeleid en innovatiebeleid
bijeen, zoals ook de Europese Commissie doet met haar 'grand
challenges', de topsectoren van de Unie. Alle reden voor Wientjes
om de DJA aan te sporen dit met hem ook in ons land te
bepleiten. Zeker nu volgens hem EL&I een "renaissance van het
industriebeleid" realiseert.
Ondergeschoven kind
Zo'n doelgericht, effectief ministerie acht VNO/NCW een heel wat
dynamischer en uitdagender beleidsomgeving dan OCW. Met nauwelijks
verholen denigratie wijst Wientjes erop dat OCW zich maar beter
bezig kan houden met het jeugdterrein van basisscholen tot en met
OV-kaart. De echte top van de kennis is en blijft daar "een
ondergeschoven kind." Daar moeten de slimsten als de KNAW en
dergelijke eigenlijk niet bij willen horen.
Deze denklijn is tegelijkertijd een draai om de oren voor Halbe
Zijlstra. Deze duwde in 2010 net zo lang met Rutte tegen Verhagen
totdat de vice-premier een flink deel van de kennissector bij OCW
wilde laten zitten, in ruil voor onder meer de media-portefeuille
voor Van Bijsterveldt. Ondernemend Nederland blijkt dus allerminst
onder de indruk van Zijlstra´s performance sindsdien op dit
terrein. Dit wilde de bewindsman dan ook niet onweersproken
laten.
Een hechte eenheid
Het afscheid van Yvonne van Rooy -toevallig zelf een succesvol
oud-EZ-bewindsvrouwe- leek een goede gelegenheid voor de VVD-topper
om zich publiekelijk tegen VNO-NCW te keren. Waar kon hij dat beter
vertellen dan in de kring van wetenschappers en HO-bobo's? Halbe
Zijlstra deed het subtiel. Hij schetste de grote lijnen voor een
toekomstig kennisbeleid op basis van Veerman en Van Vught. "Er moet
een echte omslag komen van kwantiteit naar kwaliteit," bij de
criteria voor de HO-financiën. Dat vereist een coherent beleid
waarin die kwaliteit centraal staat, aldus Zijlstra.
Pleidooien om zulk beleid in de handen van EL&I te leggen
wees hij om die redenen expliciet af. Halbe Zijlstra noemt dit
"geen goede keuze." Dat was in zijn ogen al de kern van het besluit
bij de start van Rutte-I. "Die vraag naar één minister was al de
vraag destijds bij de start van de topsectoren."
Het HO vereist geen EL&I bewind, maar "een hechte eenheid
onderwijs-onderzoek-arbeidsmarkt. Dat zorgt voor de innovatie in
een hoog ontwikkeld land als Nederland." Heel de kennisketen moet
daarom bij OCW blijven.
Geen warenhuis
Zijlstra had hiervoor overigens beelden in zijn speech die bij
EL&I en het MKB zeker zouden aanslaan, meer dan in de licht
geschokte Domkerk te Utrecht vol wetenschappers.
De universiteit is "geen warenhuis, maar een verfijnde
speciaalzaak met eigen profiel." Een soort delicatessenzaak dus. En
de prestatieafspraken met het HO ziet Zijlstra als een voorschot
voor een "aannemersbedrijf bij de verbouwing van een huis." Pas als
de volledige prestatie rond was gemaakt en de klant tevreden zou
het bedrag volledig overgemaakt worden.
Wat wil Bos?
Nu Wientjes de aanval op OCW nadrukkelijk heropent en voortzet,
wordt het interessant wat hij in de kabinetsformatie ´voor elkaar
krijgt´. Het ontstaan van EL&I was zijn triomf in de vorige. De
definitieve degradatie van OCW lijkt zijn doelstelling nu.
VVD-informateur Kamp zou daar wel eens voor in kunnen zijn.
De vraag is of PvdA-informateur Bos dit ook ziet zitten. Het is
immers zeer wel denkbaar dat hij een vice-premier voor zijn partij
op OCW zal beogen te realiseren, die flinke kennisinvesteringen mag
doen en lid van de Zeshoek voor het financieel-economisch beleid
zal zijn. Een uitgekleed ministerie is dan precies wat deze niet
moet bestieren.
En de vraag is tevens of de aanstaande fractievoorzitter van de
VVD in de Tweede Kamer, Halbe Zijlstra, zich via het regeerakkoord
van collega en partijgenoot Kamp zo willen laten desavoueren. Je
zult maar worden geschetst als een mislukt liberaal
staatssecretaris, die blijkbaar de bloei van het bedrijfsleven en
het innovatief herstel van ons land twee jaar in de weg zat.
Klopt de analyse wel?
De analyse van Wientjes is interessant, maar niet zonder
gevaar. Zijn verwijzing naar succesvolle voorbeelden elders is
kwetsbaar. De meest indrukwekkende 'minister van kennis' is
bijvoorbeeld de vriendin van die Kanzlerin. Maar Annette
Schavan gaat over het ministerie van Bildung und
Forschung. Niks Spitzensektoren die bij de mislukte
FDP-Vize Kanzler voor Wirtschaft zijn
ondergebracht. Merkel moet er niet aan denken.....
Ook in de USA is het beeld onder president Obama anders dan
hier. De innovatieve kennisministeries hebben daar een eigen plaats
en 'gezonde rivaliteit'. Het onderwijsministerie heeft onder
leiding van Arne Duncan zijn machtigste positie ooit binnen een
regering veroverd en geldt als bron van innnovatief beleid. De
leraren in nota bene hun hometown Chicago staakten zelfs
tegen zoveel veranderkracht.
Het Energy Department is zo mogelijk nog radicaler gebleken als
bakermat van innovatief kennisbeleid en investeringen. Dat Fysica
Nobel Prijs winnaar Steven Chu dit leidt -een primeur in de
Amerikaanse geschiedenis- is daar niet vreemd aan. Wientjes is nog
niet met de gedachte gekomen, om Robbert Dijkgraaf terug te halen
als minister van EL&I. En voor het onderzoek in ons land blijft
het een punt om over na te denken in dit verband: het Pentagon
blijft sowieso een van de meest krachtige aanjagers van R&D en
valorisaties.