De ministerspost van OCW wordt vaak in de allerlaatste ronde van
het formatiespel toebedeeld. De onderhandelaars spelen die kaart
graag eerst een ander toe. Niet uit menslievendheid of de
gunfactor. Maar omwille van de sores die deze post oplevert.
Je mag als minister veel geld beheren en dus veel inleveren bij
tegenslag. 'Moge u leven in boeiende tijden', is niet voor niets
een antieke Chinese vloek. Je hebt bovendien een achterban die slim
is en krachtig georganiseerd, vol betweterige schoolfrikken bij wie
geen weldaad ooit genoeg is.
Toch kan het dit keer anders lopen. OCW zou een echt spending
department gaan worden, waar prioriteit aan investeren mogelijk kan
zijn. Zoals EU-topman Robert Jan Smits in zijn gesprek met ScienceGuide zegt:
"Het snelst herstellen landen die voortdurend zijn blijven
investeren in onderzoek, innovatie en ontwikkeling. Landen die
mooie woorden ook vertalen in geld, hoe lastig dat ook is.
Duitsland, Zweden, Finland, iedereen kent het rijtje landen dat
hier werk van maakt en slaagt."
Hamer? Asscher?
Welke mensen zouden nu in de startblokken staan voor de
ministerspost of die van staatssecretaris? Bij de PvdA zou het voor
de hand liggen, dat - vanuit een oogpunt van historische
rechtvaardigheid - Mariëtte Hamer van 'de motie-Hamer' nu minister
van OCW wordt.
Maar politiek kent zelden rechtvaardigheid en zij lijkt veeleer
de onmisbare zware kandidaat voor het ministerie van SZW. Maar
Haagse insiders tippen haar minstens zo krachtig als de nieuwe
Kamervoorzitter. Een terugkeer van Ronald Plasterk is niet
waarschijnlijk. Zijn ambitie richt zich op Financiën en de ervaring
op OCW was daartoe nuttig, maar geen verlokking tot een
herhalingsoefening.
Wie wel? Lodewijk Asscher is de naam die het meest valt. Dat zou
kunnen als Samsom geen argwaan zou hebben na een uitnemende
overwinning of een mogelijke concurrent liever uitschakelt door hem
dichtbij te hebben.
Halbe revisited? Marja? BON?
Maar wat als de PvdA OCW bij de postenverdeling niet zou claimen
of zou kwijtraken? De VVD heeft met Halbe Zijlstra een ingewerkte
kandidaat, maar hij heeft al erg helder laten blijken liever de
fractie te leiden als schildknaap en kroonprins van Rutte.
Jan Anthonie Bruijn lijkt dit maal dan nog duidelijker een
alternatief. Maar Mark Rutte zou het palet van zijn partij vast
willen uitbreiden. Gerrit Zalm poogde dit eerder en kwam toen met
Annette Nijs als de grote verrassingskandidaat. Iets voor Anne-Wil
Lucas?
Een CDA-minister is ook dit keer toch weer niet uit te sluiten,
als die partij haar brugfunctie en meerderheidsverschaffer in de
Senaat moet vervullen. Zelden in de historie zal deze partij zo
weinig bewindslieden mogen leveren en dan is Keine
Experimente à la Konrad Adenauer een wijs motto. Liever goed
dan spectaculair.
Ook zal het CDA willen koersen op het aanblijven van minister De
Jager. Dan is een vrouw uit de meer 'sociale vleugel' een goede
keus voor het evenwicht. Marja van Bijsterveldt zou dus heel wel
een in een vierde achtereenvolgend kabinet als bewindsvrouw kunnen
terugkeren.
De rechtervleugel van de partij heeft nog een andere kaart in de
mouw. Daar zou men zich de in de SP en PVV gewaardeerde VU-filosoof
en BON-voorman Ad Verbrugge als staatssecretaris kunnen
voorstellen. Als De Jager dus van zijn stoel verdreven wordt door
Plasterk zou er nog een euroscepticus uit het WO in het kabinet
kunnen komen.
Onderwijspartij zonder minister
D66 leek vooraf in vele regeercombinaties onvermijdelijk. De
Onderwijspartij zou dus OCW claimen tegen elke prijs. Toch? Zo veel
logica bezit de politiek echter zelden. Elke keer dat D66 de
voorbije decennia haar prijs kon vragen voor deelname aan een
kabinet vroeg en kreeg zij van alles, behalve
OCW. Vice-premier Thom de Graaf - nu prominent
onderwijsbehartiger - bedacht voor zichzelf zelfs liever een min of
meer fictief ministerie dan dat hij op het machtige, omvangrijke
OCW en in het Innovatieplatform het land zou bestieren.
Noch onder 'Paars', noch onder Den Uyl, noch bij Van Agt II of
tijdens Balkenende leverde D66 onderwijsbewindslieden van allure.
Wel staatssecretarissen voor Cultuur als Nuis en Van der Laan. Nuis
werd onvergetelijk door zijn onberaden bezuiniging op het
HBO-kunstonderwijs. Een aanslag die door de combinatie
Hamer/Eurlings in de Kamer werd gekielhaald tijdens het tweede
paarse kabinet, ten koste van het humeur van PvdA-staatssecretaris
Rick van der Ploeg.
Zal D66 in een Paars-3 dit maal de empirie der verwachtingen
loochenstraffen met een krachtige visionair als vice-premier op
OCW? Paul Schnabel loopt zich in elk geval opzichtig warm. Maar
deze heeft weinig politiek-bestuurlijke ervaring en op die post is
dat wel een pre. De naam Rinnooy Kan zingt ook rond, maar erg
vernieuwend is dat niet meer.
Voor het HO-beleid ligt Frans van Vught eigenlijk voor de hand,
ook omdat in 2014 zijn Brusselse 'beschermheer' Jose Manuel Barroso
terugkeert naar Lissabon. Onderschat worden de kansen van de in D66
politiek-bestuurlijk wel ervaren Hanze-voorzitter Henk Pijlman. Dat
zijn hogeschool het predikaat 'excellent' van Van Vught kreeg, kan
alleen maar helpen.
Overleeft OCW überhaupt?
Maar wat gaat de nieuwe minister eigenlijk doen? Velen in Den
Haag verwachten een soort 'staatsgreep' in de kennissector vanuit
EL&I, aangevoerd door de SG, de geverseerde social media
kampioen Chris Buijink. Die werd in 2010 nog gesmoord in een
compromis tussen Rutte en Verhagen, om Zijlstra's portefeuille niet
helemaal uit te kleden.
Nu zou een minister op OCW wellicht toch genoegen moeten nemen
met een gereduceerd pakket, waarin eigenlijk alleen het
jeugdonderwijs overblijft. Zeker als op EL&I opnieuw een
vice-premier zou komen en deze een zwaar accent op haar of zijn rol
als 'tsaar voor de innovatie en groei' zal willen leggen.
De facto zou een departement van OC overblijven, als Bernard
Wientjes zijn zin krijgt. Bij zowel een linkse als een
midden-coalitie is dit alles behalve ondenkbaar. D66 zou
bijvoorbeeld op dat nieuwe EL&I een zich profilerende vice-MP
kunnen willen zetten, een Hans Wijers the Sequel. Opnieuw
een reden dus om te vermoeden dat OCW opnieuw geen minister uit de
Onderwijspartij zou ontvangen?