• A
  • A
  • Onderzoekscommunicatie gaat ingrijpend veranderen

    - Vergeet wetenschappelijke tijdschriften en boeken. Met moderne technologieën wordt wetenschappelijk publiceren dynamisch en interactief. KNAW en SURF gaan onderzoekers daarbij helpen.

    Wetenschappelijke literatuur wordt door velen nog geassocieerd met universiteitsbibliotheken, gevuld met boeken en ingebonden tijdschriften. Vanaf 2000 ontstaat steeds meer ruimte - letterlijk (door het verdwijnen van boekenkasten) en figuurlijk - om te gaan werken met publicaties via computer en internet. Maar zoals de eerste auto op een koets leek, zo lijken digitale publicaties sprekend op hun papieren voorgangers. De tijd is rijp voor een geheel nieuwe manier van wetenschappelijk publiceren en communiceren.

    Klassieke publicatievormen

    Het verschil tussen de publicaties van nu en die van pakweg dertig jaar geleden is niet zo groot als iedereen denkt. Ja, publicaties zijn op grote schaal omgezet van papieren in digitale vorm.  Gek genoeg bleef de vorm van de publicaties hetzelfde. Druk maar eens een recent artikel uit een willekeurig digitaal tijdschrift af. Dit ziet er in wezen nog net zo uit als een artikel uit de jaren zeventig.

    Toch blijft niet alles hetzelfde. Het eerste teken van verandering is te zien in de proefschriften. Deze worden nu bijna allemaal digitaal gepubliceerd, vooral omdat zo allerlei bijlagen gemakkelijk kunnen worden toegevoegd die in de papieren versie werden weggelaten. Dit blijkt een positieve invloed te hebben op de verspreiding: de digitale proefschriften worden gedurende langere tijd en door een breder publiek gelezen en becommentarieerd dan voorheen.

    Deze proefschriften en andere digitale publicaties zijn gemakkelijk terug te vinden via het wetenschapsportal NARCIS (www.narcis.info). NARCIS is een initiatief van de Nederlandse universiteiten, NWO, SURFfoundation en KNAW en wordt door de KNAW beheerd.

    Nieuwe communicatievormen

    Aan het vasthouden aan de klassieke vorm van de publicatie lijkt een eind te komen met de komst van een generatie wetenschappers, die is opgegroeid in de wereld van het WorldWideWeb. Voor deze onderzoekers - en hun progressieve oudere collega's - voldoet de traditionele wijze van publiceren niet meer. Voor hen is de tijd rijp voor een nieuw paradigma: een wereld waarin de resultaten van onderzoek tot in detail beschikbaar en verifieerbaar zijn.

    Wat wil dat zeggen? Wetenschappelijke boeken en artikelen zijn het resultaat van onderzoek. Soms bestaat onderzoek uit het bestuderen van reeds bestaand materiaal, zoals middeleeuwse handschriften, fotoverzamelingen of fossielen. In andere gevallen bestaat het onderzoek uit het doen van experimenten, bijvoorbeeld vogeltellingen of enquêtes. Al deze ruwe gegevens die aan de basis liggen van de wetenschappelijke publicatie (dat kan dus zowel een  handschrift zijn als een vogeltelling) kunnen de onderzoekers nu publiek maken. 

    Verrijking en dynamiek: verrijkte publicaties

    Het domweg publiceren van ruwe data (zoals vogeltellingen) zonder verband met een publicatie heeft niet erg veel nut. Een publicatie met toegevoegde waarde, ook wel een verrijkte publicatie genoemd,  bestaat daarom uit een kernpublicatie (lijkend op het klassieke boek of artikel) met al haar relaties met hieraan verbonden aanvullende informatie (foto's, teksten, geluidsfragmenten, datasets, verwerkingssoftware, video's).

    Zo'n publicatie nieuwe stijl is niet statisch van karakter. De lezers kunnen deze verrijken met hun commentaar. Dit geeft extra dynamiek aan het publicatieproces. Veel sneller dan voorheen kan de onderzoeker nagaan hoe zijn publicatie door anderen wordt ontvangen.

    Loslaten van de traditionele publicatie

    In sommige wetenschappen laten wetenschappers het traditionele publiceren soms al helemaal achterwege. De 'publicatie' is dan bijvoorbeeld een video. Een losse video op zich biedt de kijker weinig informatie, maar dankzij het model van 'verrijkte publicaties' kan de maker van de video er allerlei informatie aan verbinden (de beschrijving van het experiment; relaties met eerdere experimenten; trefwoorden). Zo kan de kijker zich van tevoren een oordeel vormen van de video die hij gaat bekijken. En ook hier kunnen de kijkers weer hun commentaar toevoegen aan deze 'publicatie'.

    Domeinen groeien naar elkaar toe

    Dit nieuwe publiceren heeft een verrassend neveneffect. In de wetenschappelijke wereld bestonden er grote verschillen in publicatiegedrag tussen de alfa-, beta- en gammawetenschappers.  Aan de ene kant van het spectrum bevinden zich de alfa's met hun boeken en aan de andere kant bevinden zich de bèta's met hun aandacht voor het tijdschriftartikel. 

    De overstap naar verrijkte publicaties zal dit onderscheid grotendeels laten verdwijnen. Het accent zal komen te liggen op het presenteren van de resultaten van onderzoek, van de bijbehorende analyse en van de gegevens die bij het onderzoek zijn gebruikt. Je kunt dan niet meer spreken van een boek of een tijdschriftartikel. Het gaat hier om een wetenschappelijke publicatie nieuwe stijl.

    Publicatiehulpjes

    Een kleine voorhoede van technische goed onderlegde onderzoekers kan al goed omgaan met deze nieuwe wijze van publiceren. Voor de meeste onderzoekers is het  wachten op de komst van publicatiehulpjes. Hiermee zullen zij op eenvoudige wijze nieuwerwetse publicaties kunnen samenstellen.  

    Denk in dit verband aan de ontwikkeling van E-mail. Pas door de komst van mailprogramma's als Outlook kan iedereen zonder problemen een mailtje verzenden, terwijl daar vijftien jaar geleden ingewikkelde commando's voor nodig waren.

    In het door SURFfoundation gesubsidieerde project ESCAPE (Enhanced Scientific Communication by Aggregated Publications Environments) werken de Rijksuniversiteit Groningen, de Universiteit Twente en de KNAW samen om eind 2009 hulpmiddelen op te leveren waarmee wetenschappers, ongeacht hun discipline op eenvoudige wijze verrijkte publicaties kunnen samenstellen.

    We verwachten dat het simpel kunnen produceren van verrijkte publicaties zal leiden tot een ingrijpende verandering in de onderzoekscommunicatie.  Sommigen spreken zelfs van een paradigmaverschuiving.

    Belangrijkste winstpunt in dit nieuwe communicatieproces is de controleerbaarheid en verifieerbaarheid van alle stappen in het wetenschappelijk onderzoek. Onderzoekers zullen in breder verband gaan samenwerken en kunnen beter voortbouwen op het werk van anderen, ook als anderen in een andere vakgebied werkzaam zijn. Dit zal een enorme impuls geven aan het onderzoek en onderzoeksprocessen aanzienlijk versnellen.

    Arjan Hogenaar (KNAW)
    Marjan Vernooy-Gerritsen (SURFfoundation)


    Proefschriften en andere digitale publicaties zijn gemakkelijk terug te vinden via het wetenschapsportal NARCIS (www.narcis.info). NARCIS is een initiatief van de Nederlandse universiteiten, NWO, SURFfoundation en KNAW en wordt door de KNAW beheerd. Op de site van Narcis wordt ook het laatste nieuws van ScienceGuide gepubliceerd.