De metaalvoorzitter en voormalig liberaal Kamerlid, Ineke Dezentjé, kent haar VVD-klassiekers, zo veel is duidelijk. Het verminderen van het gebrek aan techneuten is door de liberalen al vaker gezocht in het manipuleren van het HO-prijsmechanisme en de tarieven. Gedachten als 'voordelige' collegegelden zijn regelmatig uit deze kring naar voren gekomen.
Onzalig plan uit 2003
Zo legde partijleider Gerrit Zalm in de kabinetsformatie van 2003 het voorstel op tafel om de bèta-instroom te verhogen door de collegegelden kwijt te schelden. In de discussies met CDA en D66 werd hem duidelijk gemaakt hoe onzalig zijn plan was. Alleen al psychologisch: blijkbaar zijn zulke studies de eigen bijdrage van de student eigenlijk niet waard.
Nog andere argumenten gaven toen aan, waarom dit idee onberaden is. Het enige directe effect zou immers zijn dat de 3TU en de andere bèta-aanbieders een groot deel van hun inkomsten zouden verliezen, ook als er niet 1 student zich extra zou inschrijven. Dat verloren bedrag zou vervolgens elders uit de rijksbegroting bijgepast moeten worden, zonder enig gunstig instroomeffect. Zou de kortingsregeling voor de bètastudent een groot succes blijken, dan zouden de kosten alleen maar verder uit de hand lopen.
Marktverstoring risico voor rendement
Zulk 'succes' zou nog andere effecten hebben. Een gratis inschrijving an sich levert helemaal geen extra bèta's op. Alleen meer uitstroom zorgt daarvoor. Het kunstmatig, door 'marktverstoring' oppompen van de instroom in opleidingen vormt allerminst een garantie van meer, renderende uitstroom van gediplomeerden naar bèta-technische bedrijven, zoals de leden van de FME. Het risico is aanzienlijk dat niet alleen de inkomsten uit het collegegeld voor deze opleidingen zouden verdwijnen, maar ook hun rendement fors omlaag zou gaan.
De impact daarvan is in het nieuwe bekostigingsconcept van VVD-bewindsman Halbe Zijlstra zeer slecht voor opleidingen. De bèta-instellingen en -faculteiten lopen dus groot risico bij het oude VVD-idee van de FME. Zij verliezen er grote inkomsten door en worden afgerekend in hun financiering op verslechterende rendementen. Dat laatste dreigde al bij de invoering van de langstudeerboete en werd op de valreep voorkomen door het advies van de Raad van State en de bijstelling van het wetsvoorstel.
Toen Zalm in 2003 met zijn voorzet kwam, legde CDA-HO-specialist Camiel Eurlings in de formatiebesprekingen een alternatief op tafel. In plaats van 'gratis instroom' zou een 'uitstroompremie' moeten komen: kwijtschelding van studieschulden als zware bètatech-studies met succes worden afgerond door studenten en zij in de sector aan de slag waren gegaan. Aangezien de minister van Financiën dan zijn ramingen voor de opbrengst van de SF-leningen onzekerder zag worden, was Zalm als snel niet meer zo enthousiast voor bèta-tariefsveranderingen.
Geen goede voorbeelden over de grens
Dat eerst de liberalen en nu de werkgevers met zulke prijsmanipulaties door de overheid komen, heeft ook iets merkwaardigs als oplossingsrichting. Zij kunnen bovendien geen land laten zien waar deze publieke tariefsveranderingen het beoogde bèta-effect heeft vertoond. Noch in hightech-succesnaties als Zwitserland, noch bij Aziatische tijgers kent men deze aanpak.
Hoogstens zouden zij kunnen verwijzen naar Duitsland en de succesvolle Noordse landen. Maar daar kent men bijna geen collegegelden voor heel het HO, alfa, bèta of gamma. Een voorstel tot afschaffing daarvan in ons land lijkt voorlopig geen prioriteit bij de VVD. Wel zet de liberale regeringspartij in op het aanmoedigen van scholarships voor talenten die actief willen wroden in de topsectoren. Het is opvallend dat de FME juist op dit initiatief van VVD-HO-specialist Anne-Wil Lucas stil blijft bij zijn voorstellen.