Plasterk is niet de eerste financiële specialist in het Haagse die met dit idee komt. VVD-partijleider Gerrit Zalm legde in de kabinetsformatie van 2003 het voorstel op tafel om de bèta-instroom te verhogen door deze collegegeldvrij te verklaren. In de discussies met CDA en D66 werd hem duidelijk gemaakt hoe onzalig zijn plan was. Alleen al psychologisch: blijkbaar zijn zulke studies de eigen bijdrage van de student eigenlijk niet waard.
Verliezen voor de 3TU
Nog andere argumenten gaven toen aan, waarom dit idee onberaden is. Het enige directe effect zou immers zijn dat de 3TU en de andere bèta-aanbieders een groot deel van hun inkomsten zouden verliezen, ook als er niet 1 student zich extra zou inschrijven. Dat verloren bedrag zou vervolgens elders uit de rijksbegroting bijgepast moeten worden, zonder vooralsnog enig gunstig instroomeffect.
Zulk 'succes' zou nog andere effecten hebben. Een gratis inschrijving an sich levert helemaal geen extra bèta's op. Alleen meer uitstroom zorgt daarvoor. Het kunstmatig, door 'marktverstoring' oppompen van de instroom in opleidingen vormt allerminst een garantie van meer, renderende uitstroom van gediplomeerden naar bèta-technische bedrijven.
Het risico is tegelijk aanzienlijk dat niet alleen de inkomsten uit het collegegeld voor deze opleidingen zouden verdwijnen, maar ook hun rendement fors omlaag zou gaan. De bèta-instellingen en -faculteiten lopen dus groot risico: zij verliezen er grote inkomsten door en worden afgerekend in hun financiering op verslechterende rendementen.
Waarom niet eerder voorgesteld?
Toen Zalm in 2003 met zijn voorzet kwam, legde CDA-HO-specialist Camiel Eurlings in de formatiebesprekingen een alternatief op tafel. In plaats van 'gratis instroom' kon veel beter en effectiever een 'uitstroompremie' worden ingevoerd: kwijtschelding van studieschulden als zware bètatech-studies met succes worden afgerond door studenten en zij in de sector aan de slag waren gegaan. Een stimulans dus voor studiesucces en voor maximale inzet tijdens de zware studie.
Toch kwam dit er niet. Aangezien de liberale minister van Financiën bij een dergelijke aanpak zijn ramingen voor de opbrengst van de SF-leningen onzekerder zag worden, was Zalm al snel niet meer zo enthousiast voor bèta-tariefsveranderingen. Zou dat ook de reden zijn waarom in het kabinet Balkenende-IV deze 'gratis bèta-tech' nooit is voorgesteld?
Toen had ons land een overschot op de begroting - totdat de kredietcrisis noopte tot Keynesiaans beleid - en tegen die achtergrond hadden onderwijsminister Plasterk en Bos van Financiën - beide ook nog leden van de sociaal-economische Zeshoek in dat kabinet - een dergelijke ingreep zonder veel moeite kunnen doen. Als investering waarin de kost voor de baat uit gaat. Nu 5 tot 6 jaar later hadden we dan de eerste extra afgstudeerden van de 3TU en de andere bèta-tech opleidingen in het HBO en WO kunnen verwelkomen.
Er gebeurde bij de collegegelden iets anders. Zij werden verhoogd, over een periode van 10 jaar, om een deel van de kosten te dekken van de maatregelen uit het plan 'Leerkracht' van de commissie-Rinnooy Kan. Dat beoogde de positie van de leraar te verbeteren en zo het dreigend tekort aan docenten te verminderen. De bèta's betalen dus sindsdien extra collegegelden terwille van het opvangen van een ander tekort.