Het orkest van de Titanic

Nieuws | de redactie
30 september 2008 | De kredietcrisis doet het kapitalisme in haar huidige constellatie wankelen. Zodoende worden we met de gevaren van ons economische groeimodel geconfronteerd.  Econoom Foppe van Dijk analyseert de oorzaken van de economische problemen van vandaag en komt met oplossingen in zijn boek Fatale economie en de weg eruit . Op ScienceGuide leest u een voorbeschouwing van zijn hand.


De westerse samenleving is in de afgelopen vijftig jaar in veel van zijn dimensies mogelijk onherstelbaar asymmetrische trekken gaan vertonen. Oorzaak is het al jaren actieve westerse economische groeimodel. Een groeimodel dat zich onvoldoende heeft aangepast aan de veranderende eisen van de tijd.

Het model is – doordat het zich beperkt tot eenzijdige groei – verworden tot een instabiel en dus onbeheersbaar spin-offmodel. Een model dat een waaier van negatieve effecten genereert richting economie en veel andere samenlevingsterreinen.

Dit leidt tot groeiende onzekerheid en onmacht, bij politici, bestuurders en beleidsmakers. Maar ook tot onvermogen om te bepalen welke wegen te bewandelen om tot afdoende oplossingen te komen.

Er is geen maatschappelijk conflict of probleem in de wereld, of er ligt ten diepste een economische oorzaak aan ten grondslag. Zo was het vroeger, zo is het nu en zo zal het voorlopig zijn.

De media produceren dagelijks een spervuur aan berichten over gebeurtenissen en problemen van politieke, economische, financiële, of samenlevingstechnische aard. Over ontwikkelingen die zich afspelen op het niveau van Nederland, Europa of op mondiaal niveau.

Met steeds grotere frequentie en regelmaat passeren allerlei onderwerpen de revue. Zoals de zeepbeleconomie van de Verenigde Staten in combinatie met speculaties over een wereldwijde zware financiële en economische crisis. Of nieuws over de economische-groeimastodont China en over de groeiende wereldwijde kloof tussen arm en rijk. Maar ook artikelen over de immigratie- en integratieproblematiek, de aanpak van de probleemwijken in de grote steden, de filedruk, de vergrijzing, de onmatige zelfverrijking van topmanagers, de fusie- en overnamegolven, de teloorgang en fragmentatie van onze nationale-trotsbedrijven en de ontwikkelingsachterstand van Noord-Nederland. En ten slotte de informatiestroom over de opwarming van de aarde, het opraken van de wereldvoorraad fossiele brandstoffen, de achterblijvende ontwikkeling van nieuwe schone energievormen, en ga zo maar door.

Mens, economie en milieu

Met veel interesse neem ik kennis van beschouwende en opiniërende artikelen over deze en andere onderwerpen in de Nederlandse dagbladen.

In het bijzonder ben ik geïnteresseerd in artikelen die onderwerpen behandelen die zich op het snijvlak bevinden van de economische, financiële, sociale en fysieke werkelijkheid: mens, economie en milieu. Het gaat dan om artikelen geschreven door op het onderwerp betrokken professionals. Mensen uit het bedrijfsleven, politici, overheidsbestuurders, toezichthouders, vakbondsbestuurders, wetenschappers, mediaberoepers en columnisten uit de literaire- en kunstwereld. De onderwerpen spreken veel lezers aan, getuige de steeds gevulder rakende ‘U-pagina’s’.

Een mooi voorbeeld is de aanpak van de filedruk; dit probleem begon zich dertig jaar geleden al af te tekenen. In de eerste helft van 2007, op 15 mei, lekte voortijdig een onderzoek van VROM uit: ‘Fataal verkeersinfarct in Nederland in 2040’. Dit vastlopen wordt veroorzaakt door de voortgaande economische groei en het uitblijven van echte oplossingen in de infrastructuur, capaciteit en werking van ons verkeerssysteem.

Een ander voorbeeld is hoe om te gaan met de immigratie- en integratieproblematiek. De complexiteit hiervan houdt Nederland en de rest van de westerse wereld ook al weer jaren in zijn greep. Op 25 september 2007 komt de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) uit met het ‘Rapport Identificatie met Nederland’, en ook prinses Maxima doet een duit in het zakje. Prompt valt weer heel betrokken en politiek Nederland over elkaar heen.

Een onderwerp dat gedurende geheel 2007 de media beheerste, was het gedoe rond de overname en uitverkoop van ABN/AMRO. Het werd zelfs de voorzitter van de Sociaal- Economische Raad (SER) teveel. Terwijl toch bekend is dat hij een fervent voorstander is van bijvoorbeeld de vrije marktwerking, de verdere Europese eenwording en de globalisering. Ook de president van De Nederlandsche Bank heeft al – voor Nederlandse begrippen behoudend – van zich laten horen. In een zaterdageditie van De Volkskrant, in de eerste helft van dat jaar, stond een paginagroot artikel van een drietal kroonleden van diezelfde SER.

Blijkens de inhoud van dat artikel zien zij met lede ogen aan, hoe Nederland langzaam maar zeker wordt ontmanteld. Uitgekleed wordt als centrum van juridisch eigenaarschap en economische verantwoordelijkheid, en centrum van beïnvloeding. Ontdaan wordt van zijn grote gezichtsbepalende en invloedrijke internationals. In dit geval ABN/AMRO.

Symptoombestrijding

Voor de millenniumwisseling dacht ik dat we uiteindelijk steeds wel weer wisten welke kant het op moest. Nu heb ik al een paar jaar sterk het gevoel, dat eigenlijk niemand het meer helemaal weet. Getroffen maatregelen verzachten de problemen vaak wel, maar nemen ze niet structureel weg. Ik constateer dat in toenemende mate eerder genoemde schrijvers en opiniemakers steeds vaker al dan niet bekvechtend over elkaar heen vallen. En dat gebeurt dan ongeacht hun politieke richting, professie, functie, positie of voorkeur. Zij doen dat ieder vanuit het eigen aspect of specialisme, of vanuit keihard, vaak geldelijk, privébelang. Steeds echter betreft het specialisten die zich over aspecten van de samenleving uitspreken. Een werkbare samenhangende en aansprekende totaalvisie levert het uiteindelijk niet meer op, de problemen blijven.

Bestaan er eigenlijk nog wel generalisten? Zijn dat soort mensen of instituten er überhaupt nog? Wetenschappelijke aan politieke partijen verbonden stichtingen misschien? Of politieke partijbureaus? Nee, want die ontwikkelen alleen een kijk op de samenleving vanuit hun partijbeginsel.

Als een soort compensatie voor het gebrek aan overzicht zijn er dan nog wel de ‘geruststellende’ opmerkingen; reacties vanuit het gezaghebbende establishment van de politiek, het bedrijfsleven, de media of de wetenschap. Kalmerende opmerkingen naar aanleiding van een mogelijk problematisch lijkende ontwikkeling.

Ik zie het inmiddels als een poging, gelijk het ‘Titanic-orkest’, om de werkelijke situatie bewust of onbewust te ontkennen. Ook al begrijp ik best het belang van het voorkomen van onnodige onrust.

Onderliggende oorzaken

Ik heb zelf natuurlijk ook geen directe en afdoende oplossing voor al deze problemen. Wat ik wel weet, is dat elk probleem een oorzaak heeft. Wat ik daarnaast weet is dat het vaak slim is om problemen in hun mogelijke samenhang te beschouwen. Oplossingen beginnen altijd met het beschrijven van de gebieden waarin zich de problemen voordoen.

Gevolgd door het uitschrijven en analyseren van de problemen zelf, het daarna leggen van een vinger op de mogelijke oorzaken, en het ten slotte aangeven, kiezen, uitwerken, en uitvoeren van de oplossingsrichting.

Wat ik tenslotte weet, is dat ogenschijnlijk verschillende – dat zijn optisch niet te relateren – problemen vaak niet gebaat zijn met verschillende oplossingen of aanpakken. Zij vragen in wezen om een enkel wegnemen van een dieper liggende, verborgen gelegen gemeenschappelijke oorzaak. Veel van de in de eerste alinea hierboven opgesomde ‘issues’ hebben volgens mij een zelfde achtergrond. Ik ben niet de eerste en zal ook niet de laatste zijn, die hiervoor in boekvorm de aandacht vraagt.

Afwachtende houding van de economische wetenschap

In Nederland, Europa en de Verenigde Staten lopen volgens mij ‘volksstammen’ competente deskundigen rond. Deskundigen met invloedrijke posities in de wetenschap, de politiek, het bedrijfsleven en de media. Mensen die mijn verhaal vele malen beter, breder, dieper en meer onderbouwd kunnen schrijven, en dat zo goed als zeker ook hebben gedaan.

Bijvoorbeeld over de globalisering als ‘nieuwe jas’ waarvan de economische productie zich bedient. En het nog ontbreken van deze ‘jas’ voor de sociale rechten, het milieu en de democratische maatschappijvorm.

Over deze items verschijnen er tegenwoordig met de regelmaat van de klok boeken, artikelen en publicaties. Idem over de veranderde krachtsverhoudingen tussen kapitaal en arbeid. Of over de negatieve aspecten van de ‘vereconomisering’ van steeds meer onderdelen van de sociale maatschappij in de verschillende landen van Europa. Maar ook over de toename van de sociale verschillen wereldwijd.

Het probleem is alleen dat deze uitstekende inzichten op straat bijna geen bellen doen rinkelen. Wanneer ik mij beperk tot de bijdragen vanuit de economische wetenschap, dan blijven denk ik veel van die maatschappelijk relevante publicaties voornamelijk rondzingen in de circuits waarin en waarvoor ze worden geproduceerd. Om ten slotte in een bureaulade of het archief te verdwijnen. Dit laatste vindt mede zijn oorzaak in het vaak hoogtheoretische – alleen voor ingewijden toegankelijke – karakter van die stukken. Er vindt onvoldoende overzetting plaats van belangrijke visies en resultaten van de economische wetenschap naar publieke presentatie, stellingname en betrokkenheid.

Zo’n nieuwe houding is broodnodig. Vanuit die houding kan de economische wetenschap meehelpen de wereldmaatschappij van de toekomst vorm te geven. Niet meer bang om vuile handen te maken, kan zij zich actief inzetten bij het ombuigen van negatieve ontwikkelingen. Teveel en te lang is deze wetenschapsdiscipline langs de zijlijn blijven staan. Het komt door haar beperkte houding van alleen maar te aanschouwen, of vooraf aan te geven dat het fout gaat lopen om achteraf vast te stellen waarom het fout liep.

Ik ben dus van mening dat de economische wetenschap uit haar schulp moet kruipen. Zij kan dan, samen met de politiek, de samenleving en het bedrijfsleven, de op westerse economische leest geschoeide maatschappij in veel facetten weer op het juiste spoor zetten. Zij zal zich in een actieve en assertieve houding met de samenleving moeten gaan bemoeien. Zij dient zich op de juiste platforms te manifesteren en zich ook in nieuwe praktische richtingen dienen te ontwikkelen.

Vraagtekens bij het bestaande groeimodel

Er bestaat op dit moment, zoals ik aangaf, veel onzekerheid en richtingloosheid bij politici, bestuurders en beleidsmakers. Oorzaak is volgens mij het groeiende geheel van negatieve spin-offeffecten van het eenzijdige westerse groeimodel. Effecten die zich uitstrekken tot zo’n beetje alle westerse samenlevingsdimensies. Effecten op economisch, financieel, sociaal, sociaal-psychologisch en milieuterrein. Door mijn werk als econoom heb ik al veel langer het gevoel, dat er iets grondig mis is met de levensvatbaarheid op lange termijn van ons westerse economiemodel. Een systeem dat inmiddels de hele wereld in zijn greep begint te krijgen.

Het zijn de berichten uit de samenleving die mijn gevoel op dit punt versterken en ondersteunen: de chaotische en met steeds grotere uitslagen verlopende economische, financiële en sociale ontwikkelingen in Nederland, Europa en de rest van de wereld.

Het voordeel van de twijfel

De huidige situatie van twijfel en onzekerheid heeft ook zo zijn voordelen. Er zijn nu eenmaal altijd partijen in de samenleving, die op korte termijn garen spinnen bij onvoorspelbaarheid en woelige baren. Mooie voorbeelden uit de geldsector, dus op financieel-economisch terrein, zijn natuurlijk de risico- of durfkapitalisten, private equity funds en hedgefunds.

Het aantal interessante namen voor dit soort financiële marktpartijen is groeiende, ook al betreft het slechts kleine variaties op steeds hetzelfde financiële thema. De innovatie die werkelijk ongekend hoog is op dit terrein, heeft vast te maken met het steeds sneller opnieuw moeten verleiden van de belegger. Wereldwijde fusie- en overnamegolven, waarvan ABN/AMRO op dit moment één van de lijdende voorwerpen is, hebben vandaag de dag weinig meer met efficiency of continuïteit te maken.

De acties zijn in toenemende mate bedoeld voor het realiseren van slechts optische, dus schijnbare groei. De interventies van de durfkapitalisten hebben meestal als doel het na de overname splitsen en verkopen van het ‘slachtofferbedrijf’. Dit gebeurt dan onder het motto ‘het verpatsen van de afzonderlijke delen levert op korte termijn meer cash op, dan op lange termijn wordt uitbetaald voor het geheel’.

Waar ik echt van ben geschrokken is dat deze activiteiten ook plaatsvinden in opdracht van de grote traditionele institutionele beleggers. Instituten die mij nog steeds betrouwbaarheid en soliditeit inboezemen, al was het maar omdat zij onze pensioengelden beleggen. ‘Wishful thinking’? De financiële wereld heeft blijkbaar het splinternieuwe westerse economische adagium van de ‘omgekeerde synergie’ ontdekt.
 

Groeigrenzen en de ‘kat in het nauw’

Zoals we overal kunnen lezen loopt de groei van de westerse wereldeconomie op niet al te lange termijn tegen zijn grenzen aan. De raming van de omvang van de voorraad exploitabele energiesoorten en -bronnen valt nogal tegen. De totale productiekoek kan daardoor in de komende 25 jaar niet meer die sterke groei vertonen, waaraan we inmiddels aardig waren gewend. De rem op de ‘koekvergroting’ wordt verder versterkt door de bijna niet meer op te rekken schuldposities van veel landen, bedrijven en particulieren.

Als dat het vooruitzicht is, dan ga je automatisch en als gevolg van het westerse economische groeiadagium of groeidictaat, andere wegen zoeken. Slimme wegen om a. de koek anders, dat is in jouw voordeel te verdelen en b. van de bestaande koek de korte-termijnrendementen verder op te krikken. Dat laatste nu doen die eerder genoemde ‘durfkapitalisten’.

Een aardige metafoor in dit verband is die van het zinkende schip. De nieuwe wereldwijde fusiegolf gericht op het anders verdelen van de koek is een soort economische ‘tsunami’. In paniek wil iedereen naar het hoogste punt, naar de top. Het punt waar geen ander meer langs kan, dat is niet meer overgenomen kunnen worden. In plaats van het schip tijdig te verlaten op het moment dat er nog meer dan één keuzemogelijkheid is.

Het opvoeren van het korte-termijnrendement van de bestaande koek, door de durfkapitalisten, vindt volgens mij het beste zijn vergelijking in het opjagen van aangeschoten grootwild. Na het klemzetten volgt een uitbeenproces, waarin achtereenvolgens de buiken worden gevuld van de grote roofdieren, de hyena´s, en ten slotte de aasgieren. Helaas is de verzadiging maar van korte duur…

 
‘Sense of urgence’ voor verandering

Het gevoel dat het in de westerse samenleving allemaal niet meer zo klopt, dat de problemen urgent zijn, dat er fundamenteel andere richtingen ingeslagen moeten worden, leeft natuurlijk niet alleen bij mij, maar bij zeer veel anderen in Nederland en in de rest van de wereld.

Lees het boek Je kunt de wereld veranderen van Ervin Laszlo er maar eens op na, en bekijk de film An Inconvenient Truth van Al Gore. Ga de film The great Global Warming Swindle zien van een groep wetenschappers, die zich niet thuisvoelt in het kamp van Al Gore. Deze club heeft een andere opvatting over het ontstaan van de opwarming van de aarde. Of volg ten slotte de beweegredenen en opvattingen van de antiglobalisten.

Of de opwarming van de aarde nu wel of niet majeur door de mens wordt veroorzaakt, komen we misschien wel nooit te weten. Of de globaliseringsontwikkeling alleen maar nadelig is – ik denk het niet. Is de invalshoek van Laszlo zaligmakend? Hij wil dat het individu zich bewust wordt van de centrale waarden voor een duurzame samenleving.

Ik weet niet of dat voldoende is. Ik behoor dus niet tot een van die uitgesproken kampen. Voor hun argumenten valt veel, maar niet alles te zeggen. Voor een groot deel blijft het ook koffiedik kijken. Achteraf blijkt de waarheid meestal ergens in het midden te liggen.

Grondige revisie van het westerse economiemodel

Ik ben van mening dat de aarde en dus de menselijke samenleving hoe dan ook gebaat zijn met de wereldwijde doorvoering van een grondig gereviseerd westers economisch model. Met een herzien systeem kan op termijn een veelheid van wereldproblemen worden opgelost.

In dit manifest geef ik daartoe een aanzet. Ik heb getracht vanuit een integrale visie mijn negatieve gevoel met het huidige economiemodel te beschrijven (Hoofdstuk 1). Het daarbij laten is natuurlijk niet correct; je moet met een alternatief komen, anders word je voor niet-productief en pessimist versleten.

Vanuit dezelfde integrale visie heb ik een aangepast model ontwikkeld. Ik noem het ‘nieuwe economie’.

Is verandering nog wel mogelijk?

Soms bekruipt mij echter het gevoel dat het toch al te laat is, en dan doel ik op de voorlopig niet meer omkeerbare ontwikkelingen in China: het Nieuwe ‘Oude’ Westen.

Deze mega-groeimastodont heeft de smaak te pakken gekregen van industriële ontwikkeling op een schaal en met een intensiteit vergelijkbaar met de eerste industriële revolutie.

China heeft door haar bevolkingsomvang een groeipotentieel, dat echt niet meer te besnuffelen is, zo groot. De huidige fossiele brandstof- en grondstofvoorraden zullen met steeds hogere draaikolksnelheid verdwijnen in het zwarte gat van de geopende muil van deze op ouderwets-westerse leest geschoeide economische machine. Een machine met een onuitputtelijk reservoir aan goedkope arbeidskracht. Binnen vijfentwintig jaar komt China met indrukwekkende Bruto Nationaal Product (BNP) cijfers. Getallen, waarbij vergeleken het BNP van het Oude Westen – en dan bedoel ik de Verenigde Staten en Europa bij elkaar opgeteld – magertjes afsteekt. Tenzij…

Reactivering van het rentmeesterschap

Er wordt in het Westen vaak neerbuigend gedaan over bijvoorbeeld de Arabische samenlevingen: ze zouden de middeleeuwen niet zijn ontstegen.

Het is onmiskenbaar zo dat grote delen van het Westen op bepaalde terreinen een bijna onoverbrugbaar grote voorsprong, en een maar moeilijk te evenaren hoog niveau hebben bereikt. Ik doel hier op het respecteren van de mensenrechten en het niveau van de sociale voorzieningen. Toch is het mijn stelling, dat de westerse economische samenleving zich op dit moment in een aantal opzichten verkeerd en verschralend aan het ontwikkelen is. Het hoge niveau van welvaart, wetenschap en technologische ontwikkeling ten spijt.

De westerse samenleving heeft er zichtbaar steeds meer moeite mee om blijvend een goede invulling te geven aan het leefprincipe van het ‘rentmeesterschap’.

Het kenmerk van ‘rentmeesterschap’ is immers ‘gebruik maken van’ en niet ‘verbruiken van’ de mensen, de aarde en haar mogelijkheden.

Daarbij bergt ‘gebruik maken van de aarde’ recuperatiemogelijkheden in zich en ‘verbruiken van de aarde’ duidelijk niet.

Doel en scope van dit manifest

De vernieuwing van het westerse economiemodel, die ik in dit manifest bepleit en beschrijf, beoogt een succesvolle terugkeer op de lange termijn te bewerkstelligen naar het weer ‘gebruikmaken van de aarde’.

Zelf ben ik een ‘product’ van ‘de jaren zestig’. Die periode heeft natuurlijk veel opgeleverd: inspraak, democratie, nieuwe muziek en de bewustwording dat het een andere kant op moet met de wereld.

Zij had alleen als nadeel, dat zij aan het begin stond van een lange periode van westerse economische welvaartstijging en wetenschapsontwikkeling. Dat heeft haar veel zand in de ogen gestrooid.

Een initiatief zoals van de Club van Rome, in 1972, wilde toentertijd onvoldoende maatschappelijk beklijven, door het ‘nog ver weg’ karakter van haar toekomstscenario.

Doel van dit manifest is overigens niet om door middel van een extensieve beschrijving van negatieve milieueffecten en klimaatverandering, de handen op elkaar te krijgen voor terugkeer naar het ‘rentmeesterschap’ van de aarde. Daarvoor verwijs ik graag naar de groeiende veelheid aan deskundige publicaties in de literatuur, de kranten en de andere media.

Mijn bijdrage aan de terugkeer van het ‘rentmeesterschap’ wil ik leveren door het aanreiken van herzieningsvoorstellen met betrekking tot het westers economisch systeem. De scope van dit manifest is daarom in de eerste plaats de ‘economie’ en niet het ‘milieu’.


«
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
ScienceGuide is bij wet verplicht je toestemming te vragen voor het gebruik van cookies.
Lees hier over ons cookiebeleid en klik op OK om akkoord te gaan
OK