De moord op Paty benadrukt de school als fundament van onze beschaving

Opinie | door Ron Bormans
28 oktober 2020 | “Hij werd vermoord omdat hij de republiek belichaamde, die elke dag opnieuw wordt geboren in de klaslokalen”, sprak de Franse president Macron, naar aanleiding van de dood op de Franse leraar Samuel Paty. Wat betekent dit voor Nederlandse scholen? Ontstaat burgerschap en democratie in het klaslokaal of lopen we met een boog om grondwettelijke principes heen? Vraagt Ron Bormans, Voorzitter van Hogeschool Rotterdam, zich af.
Beeld: Jeanne Menjoulet.

De onthoofding van de Franse leraar Samuel Paty was een grote schrok voor Ron Bormans. Na het delen van zijn verontwaardiging op twitter, verwachtte hij veel reacties, maar de storm bleef uit. Het leek alsof zijn ‘bubble’ op twitter worstelden met de vraag hoe hiermee om te gaan en zich niet massaal lieten leiden door het basale instinct dat boven hoort te komen: walging. De vakbond roerde zich, een enkele twitteraar, maar het onderwijs-establishment was te lang stil.

De radicaliteit van het afwijzen van deze barbaarse daad miste. Er werd weinig of niet opgekomen voor Paty en waar hij voor stond. De walging kwam wel op gang, maar wat aarzelend, waardoor dit weinig geloofwaardigheid met zich meedroeg. Laat staan de daar onder vandaan komende zorg: wat doet dit met onze scholen?

Pijler van de rechtsstaat

In het kernverhaal over de democratie en de rechtsstaat komen vaak de bekende instituties voor: het parlement, de regering, het ambtelijke apparaat en de rechterlijke macht. In een samenspel vormen zij én zijn zij de hoeders van onze democratie en basale, rechtstatelijke waarden en principes, zoals gelijke rechten voor iedereen en de vrijheid om te zeggen wat je vindt, basaal zijn.

Daar waar dat samenspel hapert, staat onze manier van leven op het spel. Rondom die kern spelen meer partijen een belangrijke rol in het onderhoud van onze manier van leven. De vrije pers is natuurlijk van immens belang en laat nu net in dezelfde week de NOS zich gedwongen voelen haar logo van de zendauto’s te verwijderen.

Kraamkamer van de democratie

Maar scholen horen daar evenzeer bij, iets wat we in Nederland schoorvoetend accepteren en benoemen. Bang om verstrikt te raken in een eindeloos debat over de vrijheid van het onderwijs – een grondwettelijk fundament in ons bestel – blijven we liever weg van discussies over burgerschap, proberen we die in veilige curriculaire oplossingen te gieten.

Deze discussie voeren we niet fundamenteel. We laten het over aan de leraar geschiedenis of maatschappijleer. Bij het indrukwekkende afscheid van de onthoofde leraar Samuel Paty zei de Franse president Macron het als volgt: “Hij werd vermoord omdat hij de republiek belichaamde, die elke dag opnieuw wordt geboren in de klaslokalen”.

Is dat ook zo in Nederland? Zijn we ons voldoende bewust in het onderwijs, dat wij de kraamkamer zijn van burgerschap en democratie? Of lopen we met een boog om de grondwettelijke principes heen? Zien we het onderwijs als een functioneel iets en plaatsen we het – in tegenstelling tot Frankrijk – nadrukkelijk buiten het rechtstatelijke discours?

Schaamtevolle schuilplaats

Wat doet het met docenten als het geluid van afkeuring wat lauw klinkt? Als het in dit geval wachten is op de walging van de beide onderwijsministers, die niet schromen hun normativiteit te tonen als het om andere schendingen van het gevoel van recht en gelijkheid gaat. Wat doet het met docenten, die, of wij bestuurders dat nou terecht vinden of niet, vaker het gevoel hebben alleen te staan als ze – al dan niet tegen de stroom in – stelling nemen? Docenten die als geen andere zullen ervaren dat een collega vermoord is, in ons eigen Europa, ons eigen Frankrijk.

Angst zullen zij ervaren, angst die hen zal doen zwijgen. Of zoals een collega het in de Volkskrant zegt: “De gedachte aan zelfcensuur is reëel en niet meer weg te denken”. Dat is een werkelijkheid, dat zal erger worden en dat keren we alleen als we krachtig stelling durven nemen en actief steun geven aan de collega’s die het als hun opdracht blijven zien jonge mensen op te voeden, in de meest brede betekenis van het woord.

Pedagogisch instituut

We zijn te onverschillig als het gaat om de funderende principes van onze samenleving. We zijn te tolerant waar het gaat om het accepteren van andersdenkenden buiten de kaders van de rechtsstaat. Uit angst een hele religie te diskwalificeren, kijken we bij de uitwassen de andere kant uit. We zien scholen te weinig als de institutie die jonge mensen leert wat is het is burger te zijn. Waar we massaal de heilige drie-eenheid van Biesta (kwalificeren, socialiseren en subjectiveren) in woorden omarmen, concentreren we ons in het onderwijs te eenzijdig op het veilige kwalificeren.

Ook op plekken binnen de Hogeschool Rotterdam. Terwijl een school zo veel is en zo veel meer kan zijn. Zo veel meer moet zijn! De plek waar zekerheden ter discussie gesteld worden, de plek waar we leren wat het fundament van ons land, van onze beschaving is, de plek waar we mensen leren om te gaan met schurende waarden, de plek waar we mensen socialiseren in die waarden en de ruimte geven zichzelf te zijn.

Veilige plek om te leren

De tweet leidde tot een gesprek tussen Bormans en het hoofd van de beveiligers van Hogeschool Rotterdam. “Fijn dat je die oproep doet”, zei de hoofdbeveiliger. “Ik bemerk die stilte ook en dat irriteert me. Maar ik voel ook boosheid en verbetenheid. Ik zal nooit accepteren dat onze docenten niet in alle vrijheid hun werk kunnen doen. Ik hoop dat collega’s van het onderwijs niet vervallen in gelatenheid of zelfs bang worden hun werk te doen.”

Dat is een houding waar we verder mee komen. Een houding van moed. Moed, die ook terug te zien is in een discussie onder docenten die naar aanleiding van de tweet ontstaat, hoe hier mee om te gaan, hoe ervoor te zorgen dat de sluipende erosie van zelfcensuur niet zijn werk doet. En die mensen, best onderwijs-establishment, verdienen onze steun.

Ron Bormans :  Voorzitter Hogeschool Rotterdam

Ron Bormans is voorzitter van het College van Bestuur van Hogeschool Rotterdam. In het verleden is hij lid geweest van de door OCW ingestelde Commissie Veerman.


Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
«

ScienceGuide is bij wet verplicht je toestemming te vragen voor het gebruik van cookies.

Lees hier over ons cookiebeleid en klik op OK om akkoord te gaan

OK