Als universiteiten de pers monddood proberen te maken  

commentaar | door Frans van Heest & Michiel Bakker
18 oktober 2023 | Het muilkorven van het onafhankelijk nieuwsblad Cursor van de TU Eindhoven en de juridische intimidatie van ScienceGuide illustreren een trend. De ScienceGuide-redactie beschrijft hoe dat er in de praktijk uitziet.
Beeld: Dim Hou

De hoofdredacteur van Cursor, het onafhankelijke blad van de TU Eindhoven, is door het bestuurscollege uit zijn functie gezet. Aanleiding was de geplande publicatie van een artikel over de rector. De personele ingreep is naar buiten gebracht door de redactie van Cursor: de website van het blad is uit protest op zwart gezet, waardoor de actie van het CvB niet binnenskamers kon blijven.   

Als onafhankelijk platform voor het hoger onderwijs kon ScienceGuide niet anders dan op de eigen site steun betuigen aan de redactie van Cursor. De redactie van ScienceGuide gaf te kennen ook door universiteiten te zijn geïntimideerd, en dat meer dan eens. Dat heeft tot veel reacties en vragen geleid. Niet alleen van media, maar ook vanuit andere geledingen in het hoger onderwijs en vanuit de politiek. Lisa Westerveld (GroenLinks) en Peter Kwint (SP) hebben minister Dijkgraaf erover bevraagd.  

Onafhankelijk en transparant platform

ScienceGuide wil een open, onafhankelijk en transparant platform voor het hoger onderwijs zijn. Daarom is besloten transparant te zijn en man en paard te noemen.  

Afgelopen juli publiceerde ScienceGuide een artikel over een hoogleraar van UM, die op non-actief is gesteld tijdens een onderzoek naar de sociale veiligheid rond zijn persoon. De bron voor dit artikel wordt gevormd door de stukken die zijn ingebracht in een daaropvolgende procedure bij de Rechtbank Maastricht. In deze procedure zijn ook e-mails tussen de betrokken hoogleraar en bestuursvoorzitter mevrouw Rianne Letschert aangevoerd. 

Bij inschrijving ga je akkoord met onze privacy-voorwaarden. Deze voorwaarden zijn hier te lezen.

De wekelijkse nieuwsbrief is nog korte tijd gratis te ontvangen. De voorwaarden vindt u hier.

Daarbij valt te lezen deze hoogleraar een andere collega valselijk van seksueel grensoverschrijdend gedrag betichtte, zonder bewijs. Dit leidde tot grote ergernis bij de bestuursvoorzitter. Desondanks besloot zij de hoogleraar in kwestie het aanbod te doen om hem te begeleiden in de overstap naar een andere universiteit. Die overstap wilde ze met additionele funding versoepelen. De kop van het artikel was dan ook: ‘functie elders’.  

Het artikel is gebaseerd op een openbare, gerechtelijke uitspraak. Dergelijke informatie is betrouwbaar genoeg om zonder meer als basis voor een journalistiek artikel te kunnen dienen. Kort na publicatie ontving de redactie een uitgebreide brief van de UM met de eis het artikel direct op een aantal onderdelen te rectificeren. Dit onder dreiging van “nadere rechtsmaatregelen jegens ScienceGuide. ScienceGuide is in dat geval aansprakelijk voor de kosten van de gerechtelijke procedure(s). Waaronder begrepen maar niet beperkt tot de kosten van een advocaat.” 

Ook ScienceGuide maakt fouten

De redactie kreeg geen telefoontje of een e-mail van medewerkers, waarmee al jaren goed contact wordt onderhouden. De normale maatschappelijke en professionele omgangsvormen worden bij gevoelige artikelen verruild voor harde juridische dreigementen. De redactie staat echter altijd openvoor het wijzigen van een artikel als de plank wordt misgeslagen, onjuiste zienswijzen naar voren komen, of informatie voor meerderlei uitleg vatbaar is. Ook ScienceGuide maakt fouten.   

De angel is hier het onmiddellijk dreigen met een kort geding. ScienceGuide zou dan tenminste 10.000 euro kwijt aan juridische bijstand. Dat is voor een klein platform niet te betalen. Daarnaast belemmert het, of we het willen of niet, in de praktijk echte journalistieke onafhankelijkheid omdat de redactie het niet op een rechterlijke toets kan laten aankomen. Zelfs niet als het om publicatie van onweerlegbare feiten gaat. 

Een publiek gefinancierde organisatie met een begroting van ruim 500 miljoen euro heeft daarentegen geen pijn van deze juridische kosten. Zo’n instelling kan het zich veroorloven een handvol functionarissen, onder wie de voorzitter van het College van Bestuur persoonlijk, in te zetten en ervoor te kiezen een kort geding onbeperkt in te zetten als machtsmiddel. Het blijft echter niet daartoe beperkt. 

Na de juridische intimidatie volgt financiële intimidatie 

ScienceGuide wordt al ruim 20 jaar gefinancierd door gewaardeerde partners uit het hoger onderwijs. Door hun bijdrage is er een open platform met zowel nieuws en opinieartikelen als informatie over de partners. De redactie van ScienceGuide heeft op regelmatige basis contact met partners; gezamenlijk wordt gekeken hoe zij de hoger-onderwijsgemeenschap kunnen bereiken. Dit gebeurt altijd onder redactionele verantwoordelijkheid waarbij de journalistieke onafhankelijkheid is geborgd.   

De Universiteit Maastricht is een van deze partners. Als redactie beseften we dat een publicatie over de rol van de bestuursvoorzitter, die een omstreden hoogleraar in een arbeidsconflict een functie elders aanbiedt, onwelgevallig kan zijn. In een tijd van strijd voor sociale veiligheid (ook die van iedereen die bij het platform betrokken is), transparant leiderschap en een nieuwe bestuurscultuur is het echter onze journalistieke verantwoordelijkheid onze lezers hierover te informeren. 

Daags na onze steunbetuiging aan de redactie van Cursor is de Universiteit Maastricht ertoe overgegaan om twee jaar aan betalingen terug te vorderen, te weten een totaalbedrag van 50.000 euro. Als motivatie wordt gegeven dat er ‘onverschuldigd’ zou zijn betaald. De sommatie is ondertekend door de Maastrichtse bestuursvoorzitter Letschert.  

Open debat lijdt onder juridische intimidatie

Succesvolle terugvordering betekent waarschijnlijk het einde van ScienceGuide, zo hebben wij de UM te kennen gegeven tijdens een gesprek in Maastricht. Deze actie van de bestuursvoorzitter leidt er in ieder geval toe dat ScienceGuide een advocaat moet inhuren om zich te verweren. Is dit wederom intimidatie? De redactie vindt van wel.  

Als instellingen het niet eens zijn met een publicatie, kunnen ze eerst in gesprek gaan met de redactie. Leidt dat niet tot een oplossing die beide partijen tevreden stemt, dan kan de klagende partij ook naar de Raad voor de Journalistiek stappen. Dat wordt hier echter niet gedaan: er wordt meteen gedreigd met een stap naar de civiele rechter.   

Het is overigens ook niet voor het eerst dat een instelling bij het minste of geringste dreigt met het intrekken van de financiering. Het lijkt erop dat er bij sommige publiek gefinancierde universiteiten geen terughoudendheid is om direct met juridische procedures te dreigen. Onafhankelijke journalistiek is daarvan het slachtoffer en open debat is dan niet meer mogelijk. 

Machtspositie onder druk zetten

SienceGuide wil voor zowel zichzelf als alle gastauteurs, die waardevolle bijdragen leveren aan ons podium, een vrij en veilig opinieklimaat creëren. Alleen daarin kan een goed, inhoudelijk debat over het hoger onderwijs en de wetenschap plaatsvinden. Deze vrijheid wordt aangetast als Nederlandse universiteiten ScienceGuide vanuit hun machtspositie onder druk zetten en de publicatie van feiten, kritiek, beargumenteerde opvattingen of onderbouwde meningen proberen te dwarsbomen. 

Wij vragen ons in gemoede af of dit de nieuwe norm is. Moeten universiteits- en hogeschoolbladen en hoger-onderwijsmedia zoals ScienceGuide zich voorbereiden op een toekomst waarin financiële, juridische en arbeidsrechtelijke dreigementen onderdeel worden van het redactiebeleid? Wil de academische gemeenschap de integriteit van de academische journalistiek bewaken, dan vereisen deze vragen dringend antwoord. 


Vanzelfsprekend is de Universiteit Maastricht om een reactie gevraagd. Die leest u integraal hieronder.

Reactie Universiteit Maastricht

“ScienceGuide brengt geheel ten onrechte twee discussies tussen haar en de Universiteit Maastricht (UM) met elkaar in verband. Het gaat wat ons betreft om twee zaken die geheel los van elkaar staan:

1.       Een discussie over een artikel dat ScienceGuide op 5 juli publiceerde.
De UM heeft daar een dag later zeer scherp op gereageerd bij de redactie en gesteld dat het artikel op onderdelen aangepast moest worden. Die scherpe reactie had een reden: de pertinent onjuiste stellingname van ScienceGuide in het artikel was voor een betrokken werknemer van de UM ernstig en bovenal onnodig beschadigend. We staan voor onze medewerkers en dat hebben we ScienceGuide laten weten. De redactie van ScienceGuide heeft ons daarin gelijk gegeven door het artikel aan te passen. Gelukkig maar, al was het jammer dat een aanpassing nodig was.  

2.       Een geschil tussen ScienceGuide over een samenwerkingsovereenkomst.
Met onderwijsinstellingen heeft ScienceGuide dergelijke overeenkomsten. Tegen betaling kijken die instellingen samen met ScienceGuide, zoals zij stelt, hoe zij de hoger-onderwijsgemeenschap kunnen bereiken. ScienceGuide verschaft partners een online podium. 
De overeenkomst met de UM had een looptijd tot april 2021. Vanaf dat moment heeft UM ScienceGuide benaderd als een medium zoals alle andere media. Een medium dus, dat doet aan vrije nieuwsgaring zonder dat daar financiële verplichtingen tegenoverstaan voor de organisatie waarover wordt bericht. Een medium dat ook door ons van informatie wordt voorzien die mogelijk interessant is voor journalistieke aandacht. De UM vond en vindt dat beter passen bij de relatie met het medium.

De discussie over het artikel van 5 juli laat zien dat we in zo’n relatie helder en als het moet scherp opereren, zoals we dat ook met andere media doen. De suggestie als zou de UM “de publicatie van feiten, kritiek, beargumenteerde opvattingen of onderbouwde meningen proberen te dwarsbomen” is totaal onjuist. Geen misverstand: het is goed dat ScienceGuide haar journalistieke werk blijft doen. De discussie afgelopen zomer laat zien dat wij daarbij kritisch blijven letten op onjuistheden, zoals van ons verwacht mag worden. We vinden het daarbij zuiver als media en organisaties als de onze zo weinig mogelijk gehinderd worden door financiële of andere banden.”

Frans van Heest : 

Michiel Bakker : 


«
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
ScienceGuide is bij wet verplicht je toestemming te vragen voor het gebruik van cookies.
Lees hier over ons cookiebeleid en klik op OK om akkoord te gaan
OK