‘Hoe verantwoordelijk zijn we eigenlijk?’

December is een tijd van terugkijken, bijvoorbeeld naar nieuwe dingen die we hebben geleerd. Zo was ik dit jaar bij een indrukwekkende lezing over de hoeveelheid ruimte op aarde. Dit riep twee vragen bij me op. De eerste vraag is beschrijvend: ‘hoe gaan we om met de ruimte die ons is gegeven?’ en de tweede vraag is ethisch: ‘hoe zouden we moeten omgaan met deze ruimte?’   

Om met de eerste vraag te beginnen: hoe gaan we om met de ruimte die ons is gegeven? De meeste mensen, zo vertelt de Franse wiskundige en filosoof Blaise Pascal ons, gaan op de volgende manier met deze ruimte om. Zij claimen een ruimte en zeggen vervolgens: “Dit is mijn plaats onder de zon” (1966, p.16). Die ‘plaats onder de zon’ nemen we bijvoorbeeld fysiek in; door op een bepaalde plek te gaan zitten tijdens het lezen van deze column. Er is echter een tweede manier waarop mensen ‘plaats innemen onder de zon’, namelijk door het bouwen aan een bepaalde identiteit.   

Streven naar een ideaal-ik 

In onze samenleving is het bouwen aan de eigen identiteit heel belangrijk. Het gaat er kort gezegd om dat ik vrij ben om te zijn wie ik ‘ben’, dat ik zelf kies tussen goed en fout, en dat ik in de eerste plaats voor mezelf zorg. Ja, het is heel belangrijk dat mensen vrij zijn en goed voor zichzelf zorgen. Tegelijkertijd denk ik – en velen met mij – dat dit individualisme in onze tijd doorslaat naar een vorm van narcisme. We zijn niet alleen met onszelf bezig, maar steeds meer met het verbeteren van onszelf: we streven doorlopend naar een “ideaal-ik” (Charim, 2023).   

Dit narcisme wordt al langer versterkt door sociale media. Met de content die je plaatst zeg je: dit is mijn huis, dit is wat ik eet, dit is hoe ik reis. Dit, om het anders te zeggen, is mijn plaats onder de zon. Onze volgers zijn daarbij niet zozeer mensen met wie we in contact willen zijn, onze volgers zijn ons publiek. Van hen verwachten we likes en hartjes.  

Mens zijn is verantwoordelijk zijn 

Nu zou je kunnen denken: ‘Kim, wat is precies het probleem?’ Het probleem is dat deze vorm van narcisme zozeer onderdeel is geworden van de manier waarop wij mens zijn, dat we hier te weinig vragen bij stellen.   

Filosofen houden zich bezig met de vraag wat het betekent om mens te zijn. In onze samenleving lijkt het antwoord op die vraag als volgt: mens zijn betekent dat ik er in de eerste plaats voor mezelf ben. Maar klopt dit wel? Ik ga een radicaal ander antwoord op deze ethische vraag geven: de plaats die wij innemen onder de zon, delen we altijd al met de ander.   

Columnisten van ScienceGuide hebben ruimte om af te wijken van zowel het journalistieke als het wetenschappelijke streven naar objectiviteit. Ze zijn vrij om hun mening te geven, die niet noodzakelijk overeenkomt met standpunten van de redactie.  

Mens zijn, zegt de Franse filosoof Emmanuel Levinas (1969), is er zijn voor de Ander. Die Ander is voor Levinas de andere mens – en niet een ander die dichtbij ons staat, maar de Ander als de vreemdeling, de persoon die ik niet ken.   

Er zijn voor de Ander betekent verantwoordelijk zijn voor deze Ander, aldus Levinas. Deze verantwoordelijkheid lijkt in het niets op de verantwoordelijkheid zoals de meeste mensen die kennen. Ik zal uitleggen waarom dat zo is aan de hand van drie specifieke kenmerken die ik verstop in het volgende voorbeeld.   

Alleen en oneindig verantwoordelijk 

Stel, je neemt de trein, het is vijf uur s ‘middags, en er is niemand op het perron behalve een vrouw die je niet kent. Die vrouw zit op een bankje enorm te huilen. Wat doe je dan?   

Met dit voorbeeld introduceer ik het eerste kenmerk van onze verantwoordelijkheid voor de ander: alleen ik ben verantwoordelijk voor de Ander. Ik kan deze verantwoordelijkheid niet op iemand anders afschuiven. Het tweede kenmerk is dat deze verantwoordelijkheid niet wederkerig is. Ik ben dus niet alleen maar verantwoordelijk voor jou op voorwaarde dat jij dat ook voor mij bent. Het derde kenmerk is nog wel het meest dwaze en onvoorstelbare kenmerk van deze verantwoordelijkheid; namelijk dat deze oneindig is. Ik ben dus nooit klaar met dit verantwoordelijk zijn voor de Ander 

De aarde doet een woordeloos beroep 

Terug naar de aarde waarmee ik begon. Ik wil het bovenstaande idee van oneindige verantwoordelijkheid verder denken. Roept de aarde ons ook op tot verantwoordelijkheid? Overstromingen, uitgedroogde vlaktes, bosbranden – precies dit is de kwetsbaarheid van de aarde, die een woordeloos beroep op mij doet – net als de huilende vrouw op het perron.   

Van deze verantwoordelijkheid kunnen we uiteraard wegkijken, maar volgens Levinas zijn we altijd al verantwoordelijk. We zijn zelfs oneindig verantwoordelijk. Dit is vaak het moment waarop mensen bezwaren gaan maken. ‘Maar ik kan deze verantwoordelijkheid niet dragen, Kim, ik heb het druk genoeg met mezelf.’  

Als antwoord breng ik dan in herinnering dat het voor Levinas precies die verantwoordelijkheid is die ons tot mens maakt: dat wij er kunnen zijn voor de Ander als mens, en voor de Ander als de aarde.   

Literatuur  

• Pascal, B. (1966). Pensées. Penguin books.   
• Charim, I. (2023). Narcisme: Over vrijwillige onderwerping. Athenaeum – Polak & Van Gennep.  
• Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.  

Kim Meijer is associate lector Business Ethics bij de HAN en richt zich op het ontwikkelen van tools om ethisch handelen in organisaties te stimuleren.