‘Het failliet van de eerlijke makelaar’
De Global Environmental Outlook van de Verenigde Naties is in december zonder samenvatting verschenen. Spijtig, zou je kunnen denken. Dan moet je ineens 1242 pagina’s doorspitten. Geen lichte kost in deze toch al donkere tijden. Zo ligt de snelheid waarmee de aarde opwarmt waarschijnlijk hoger dan het laatste schatting van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Daardoor is ook het risico dat we gevaarlijke kantelpunten in het klimaatsysteem overschrijden groter dan gedacht. Van veel diersoorten gaat de populatie achteruit en één op de acht soorten dreigt uit te sterven. En de huidige afvalberg van twee miljard ton verdubbeld naar verwachting in 2050.
De droom van de eerlijke makelaar
Het was geen onwil van de wetenschappers om deze zorgwekkende resultaten en inzichten behapbaar te presenteren. Er kwam geen officiële samenvatting omdat de daarvoor benodigde politieke instemming ontbrak. Het verzet van de Verenigde Staten, Rusland en Saudi-Arabië tegen het alleen al noemen van maatregelen die betrekking hadden op plastics en fossiele brandstoffen leidde tot een impasse. En omdat wetenschappers ervoor bedankten om hun bevindingen onder politieke druk af te zwakken, verscheen het rapport deze keer alleen in zijn geheel.
Deze beslissing markeert de veranderende positie van wetenschappers in een mondiaal machtsspel.
Spijtig, maar ook dapper én verhelderend. Deze beslissing markeert de veranderende positie van wetenschappers in een mondiaal machtsspel en het faillissement van de wetenschapper als honest broker. Deze ‘eerlijke makelaar’ is in het sociaalwetenschappelijke onderzoek van wetenschap en technologie – mijn vakgebied – een klassiek rolmodel voor wetenschappers die zich tussen kennis en politiek positioneren. Het werd gemunt door Roger Pielke, een Amerikaanse wetenschapsonderzoeker die nu zelf helaas twijfel zaait over de gevolgen van klimaatverandering.
De eerlijke makelaar is iemand die de beschikbare wetenschappelijke bevindingen integreert met meer maatschappelijke overwegingen. Uit die integratie ontstaat een waaier van beleidsopties met mitsen en maren waaruit beleidsmakers uiteindelijk een keuze moeten maken. De Global Environmental Outlook en het IPCC zijn schoolvoorbeelden van zo’n honest broker. Zij proberen ‘beleidsrelevant’ maar niet ‘beleid voorschrijvend’ te zijn door overheden elke zoveel jaar een waaier aan opties voor te schotelen.
Was de eerlijke makelaar wel eerlijk?
Waarom is de eerlijke makelaar failliet?
De eerste mogelijkheid: hij was eigenlijk niet eerlijk en moest daarom zijn handel opdoeken. Daar valt iets voor te zeggen. De Franse energie-historicus Jean-Baptiste Fressoz richt zijn pijlen op de eenzijdige technophilia binnen derde werkgroep van het IPCC: een geïnstitutionaliseerde voorliefde voor technologische oplossingen die de blik op wat nodig is onnodig vernauwt.
Modelleurs en klimaateconomen blijven toch ‘mogelijk makers’ van de status quo.
Indiase onderzoekers wijzen daarnaast op de diepe onrechtvaardigheid in IPCC-scenario’s die de ongelijkheid in inkomen, energieverbruik en CO2-uitstoot tussen ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden tot ver in de 21e eeuw in stand houden. En Zweedse wetenschappers laten zien hoe IPCC-wetenschappers ons een lange periode van ‘overshoot’ voorbij de anderhalve graad ingemoffeld hebben (waar we hoogstwaarschijnlijk niet meer van terugkomen) door een voorschot te nemen op onbewezen negatieve emissie technologieën. Ze zullen het met de beste bedoelingen doen, maar modelleurs en klimaateconomen blijven toch grotendeels ‘mogelijk makers’ van de status quo.
Terechte kritiek, maar niet de reden voor het faillissement. Het grootste probleem ligt namelijk niet bij de (on)eerlijkheid in het wetenschappelijke aanbod, maar bij de politieke wil om er echt wat mee te doen. Het huidige rapport heet ‘A future we choose’. Met politici die al drie decennia niet of nauwelijks in beweging komen, had de titel echter net zo goed ‘A future they chose to ignore’ kunnen zijn. Het is jammer dat de eerlijke makelaar failliet is, maar nu kunnen wetenschappers in ieder geval op zoek naar een andere rol: als torenwachter, radicaal of rebel.
De wetenschapper als torenwachter
De torenwachter. In NRC hield Robbert Dijkgraaf, natuurkundige en voormalig OCW-minister, onlangs een ‘vurig pleidooi voor de ivoren toren’. Tsja. Begrijpelijk dat je de weidse blik van de wetenschap wil beschermen tegen Trumpiaans afbraakbeleid. Dijkgraaf erkent echter ook ‘de machteloosheid’ van de torenwachter om ‘naderend onheil te zien zonder direct in te kunnen grijpen’. Dan klinkt het beroep op anderen met ‘de plicht te luisteren en te handelen’ toch wat hol.
De radicaal. Als je toch geen politieke goedkeuring meer krijgt, kun je ook kiezen voor radicale eerlijkheid in de oorspronkelijke Latijnse betekenis van terugkeren naar ‘de wortel’ van een probleem. Of zoals de Outlook het omschrijft: ‘De stijgende mondiale consumptie van grondstoffen […] wordt primair aangedreven door steeds grondstof-intensiever wordende levensstijlen, vooral in landen met een hoog inkomen, en door economische groei, demografische verandering en verstedelijking’. Dat is klare taal: met de vernietigende levensstijl van de rijken en groei-gedreven aandeelhouderskapitalisme komen we er niet.
Een wetenschapper in verzet
De rebel. Toen de schaal en de ernst van de klimaatcrisis in de zomer van 2020 eindelijk tot me doordrong, begreep ik intuïtief waarom vertegenwoordigers van het politieke midden er nooit eerlijk over zijn geweest. In verkiezingstijd ga je burgers niet vertellen dat het echt anders moet, en tussen twee verkiezingen krijgen tegenwerkende krachten alle ruimte om klimaatbeleid te frustreren. Het ontbreekt op dit moment simpelweg aan effectieve tegenmacht voor klimaatobstructie vanuit politiek en bedrijfsleven. Burgerlijke ongehoorzaamheid is een bewezen strategie voor maatschappelijke verandering, en zo stond ik de daarop volgende jaren op de snelweg met steeds meer wetenschappers in verzet.
Met het verdwijnen van de laatste restjes sneeuw ligt de weg in 2026 weer voor ons open. Wordt het een jaar waarin we ons terug de ivoren toren in laten jagen, of een jaar van radicale eerlijkheid en meer rebelse rollen? Ik weet het wel. Nu jij nog.
Wetenschapssocioloog Guus Dix is Universitair Docent bij de faculteit Behavioral, Management and Social Sciences (BMS) van de Universiteit Twente.
