'De eerste dag zit er op. De twee bijdragen die me het meest
zijn bijgebleven zijn die van James Kennedy en Karel van der Toorn.
Kennedy is een Amerikaans historicus met een Nederlandse moeder en
werkt sinds 2003 in Nederland, eerst aan de VU en nu aan de
UvA. Hij schetste een mooi genuanceerd beeld van sterke punten aan
beide kanten van de oceaan.
Amerika is sterk in wat Kennedy de 'intensiteit van het
academisch debat' noemt. Dat is deels een gevolg van de nadruk op
excellentie. Een academicus die niet excelleert, overleeft niet.
Een sterk pluspunt van dit systeem is dat de beste mensen uit de
hele wereld graag in de VS werken. Een derde sterk punt is de
openheid van het systeem. De samenwerking vanuit de universiteiten
met bedrijven, NGO's en overheidsorganisaties is omvangrijker dan
die in Nederland.
Die sterke punten komen alleen niet zonder nadelen. Het is hard
werken, waardoor de balans tussen werk en privéleven lastig is.
Door de nadruk op excellentie bestaat er stevige concurrentie, ook
binnen de muren. Tevens ontstaat er cijferinflatie, omdat iedere
student tenminste een 'A' eist.
Afgewezen topkandidaat
Op die punten scoort Nederland beter, neemt James Kennedy waar.
Er is een gezondere balans tussen werken en leven en binnen de
universiteit wordt er makkelijker samengewerkt. Het is allemaal
"wat gezelliger".
Dat heeft overigens ook een schaduwkant. Kennedy vertelde een
veelzeggende anekdote. Na een sollicitatieronde op een leerstoel
voor een nieuwe hoogleraar werd de topkandidaat zonder pardon
afgewezen. Die mocht dan academisch de beste kandidaat zijn, hij
zou waarschijnlijk niet een hele prettige collega zijn. Einde
discussie.
Uit het - herkenbare - betoog komt een vrij scherp dilemma naar
voren. Het is onomstreden dat de VS beter scoort dan ons land ten
aanzien van het punt van excellentie. Maar kunnen wij daar onze
performance verbeteren zonder dat we concessies doen aan
die gezelligheid?
Privaat versus publiek
Karel van der Toorn, CvB-voorzitter van de Universiteit van
Amsterdam, benadrukte het verschil tussen een publiek versus een
privaat model bij de financiering van het hoger onderwijs. Het
Nederlandse stelsel van onderwijs en onderzoek kent een publiek
gefinancierd model. In zo'n model drukt men een belangrijke
politieke prioriteit uit: toegankelijkheid voor een zo groot
mogelijk deel van de bevolking.
Het Amerikaanse model is een hybride model, waarin naast
publieke universiteiten ook private universiteiten aanwezig zijn.
Die private universiteiten zijn als 'the cherry on the cake', de
echte top. Er zijn maar een paar publieke universiteiten in Amerika
die echt mee kunnen komen in die top. Uit de discussie met de zaal
kwam echter wel naar voren dat de Nederlandse universiteiten
gemiddeld genomen beter presteren dan hun publieke collega's in de
VS.
Van der Toorn poneerde daarbij dat de politiek in Nederland op
twee gedachten hinkt. Aan de ene kant bezuinigen op de publieke
investeringen, maar aan de andere kant niet de ruimte willen geven
aan de markt. Zijn voorkeur was helder: graag meer vrijheid.
Wat Van der Toorn betreft wordt het in Nederland allemaal wat
minder egalitair. "We have to unequalize." Als het over onderzoek
gaat ziet hij graag, dat er maar een paar Nederlandse
universiteiten echt top zijn. Als het aan hem ligt komt er een
'shake out' in het Nederlandse systeem. Maar dat gaat niet zonder
een heldere keuze van de politiek. "You can't have your cake and
eat it."
De 500 miljard vraag
De belangrijkste vraag van de dag kwam vanuit het publiek. De
aanleiding was een getal dat Sijbolt Noorda (VSNU)' in zijn lezing
noemde: de top 1000 bedrijven in de wereld besteden ongeveer 500
miljard aan R&D bij universiteiten.
De vraag die vervolgens uit de zaal werd gesteld was: "Welke
landen weten een groot aandeel van die 500 miljard aan zich te
binden en wat doen die anders dan Nederland?" Het antwoord op die
vraag bleef wat in de lucht hangen. Ondernemerschap, ondernemen met
kennis, opdrachten doen voor bedrijven, dat was - helaas - de
blinde vlek van de dag. Terwijl onze kennisinstellingen daar nou
net veel af kunnen kijken in de VS. Hopelijk komen we daar op dag
twee aan toe.'
Frans Nauta (Twitter @fnauta) is lector Publieke Innovatie
aan de HAN en columnist van ScienceGuide