'Politieke systemen staan onder totale hoogspanning in de
Europese schuldencrisis. Politici doen beloftes in Brussel om hun
schuld en tekorten te verminderen, die ze met grote moeite door hun
eigen parlement kunnen krijgen. Regeringen maken zich daarmee
tegelijk impopulair in zeer grote delen van Europa: in het Noorden
omdat ze teveel garant stellen, in het Zuiden omdat ze teveel
bezuinigen.
Onverdroten door
Italië heeft een extra probleem, dat nu heeft geleid tot het
onvermijdelijke einde van de loopbaan van Silvio Berlusconi. De
Minister-President werd publiekelijk uitgelachen en uitgekotst. Een
keertje de bloemetjes buitenzetten, nou goed, dat kan in Italië.
Maar dagelijks grote groepen dames van lichte zeden ontmoeten en
daar dan ook nog voor betalen, dat is zowel voor Italiaanse macho's
als Italiaanse katholieken not done. En dit speelt al heel
lang. Privé vertellen zijn collega's hierover al jaren aan een
ieder die het maar horen wil.
Maar Berlusconi bleef onverdroten doorgaan, met een duidelijk
motief. Hij heeft zijn parlementaire onschendbaarheid keihard
nodig. Nu hij het premierschap moest opgeven, zal hij zijn best
doen in het parlement te blijven. Dan krijgen we een serie
stemmingen om zijn onschendbaarheid ten aanzien van van alles en
nog.
De politieke stress van deze maanden wordt in heel Europa
veroorzaakt door de flinterdunne meerderheden, de monistische
stelsels en het constante gevoel van crisis. Kijk ook hier maar als
voorbeeld naar Italië. Berlusconi kon nog rekenen op ongeveer 314
van de 630 parlementariërs en de laatste signalen die mij bereikten
zeiden inmiddels 310. Dat was dus niet meer genoeg om te overleven.
In Italië lopen parlementariërs namelijk regelmatig over.
Iedere individuele parlementariër kon nu een extra prijs vragen
voor steun: een brug, een weg of een school. U zegt het maar. De
adjudanten van Berlusconi waren wanhopig bezig stemmen langs die
weg te kopen. Bepaalde zeer kleine partijen hebben dat soort claims
en stemgedrag als handelsmerk.
De bewegingsruimte voor politieke bewegingen is door dit soort
minimale meerderheden in tijden van hoogspanning minimaal.
Parlementen houden extra vergaderingen bij nacht en ontij om de
volgende ronde van ingrepen en Europese noodpakketten te
sanctioneren. Dat laat zien dat het ontbreekt aan een duidelijke,
formele regierol in het Europa in crisistijden.
Natuurlijk is Merkel de sterkste Europese politica, maar wie is
nu de Brusselse baas? Is dat Van Rompuy of Barroso? Het aangepaste
verdrag van Lissabon heeft niet bepaald geleid tot eenduidigheid in
de besluitvorming. Laten we daarbij niet vergeten dat voor velen
dát al veel te veel duidelijke regie in Europa wilde laten
ontstaan.
Poetin, Hellas, België en wie nog meer?
De gevolgen hiervan kunnen zeer ernstig zijn, niet alleen wat
betreft de positie van onze munt en de toekomst van onze welvaart.
Politieke systemen kunnen bezwijken onder grote druk. Dat risico is
reëel geworden in een aantal landen. Ook dit zagen we in Italië al
eens, toen het hele politieke systeem in begin jaren 90 op de kop
ging. Ook het aan de macht komen van Berlusconi's vriend en
bondgenoot Poetin had veel van de kenmerken daarvan.
De spanning zit nu nog extra diep doordat de economische druk zo
hoog is, dat landen niet de adempauze kunnen nemen om een paar
maanden bij zichzelf te rade te gaan. Daarvoor is de invloed van de
kapitaalmarkten te groot. Het gevaar van ontwrichting is hierdoor
in een aantal landen reëel aan het worden, te beginnen in
Griekenland waar partijen die alle verantwoordelijkheid ontlopen
hadden nu tot de regering moeten toetreden. Vergeet ook de situatie
bij onze zuiderburen niet. België heeft al anderhalf jaar lang geen
regering. Niemand heeft voor de verkiezingen - die niemand zich wat
betreft hun inzet en inhoud meer herinnert - gezegd dat er zwaar
bezuinigd moet worden. Maar de nieuwe regering zal die
verantwoordelijkheid wel moeten gaan nemen.
Heeft Berlusconi in de schemering van zijn politieke macht niets
meer voor elkaar weten te boksen? Vergis u niet. De ECB-directie
bestaat namelijk sinds kort uit twee Italianen, een Spanjaard, een
Portugees, een Duitser en een Belg. Inderdaad geen Fransman en geen
Fin/Nederlander/Oostenrijker, iemand uit 'de betalende
landen' in deze crisis dus. De Duitser is bovendien afgetreden uit
protest. En juist de ECB blust de branden en koopt sinds een week
massief Italiaanse staatsobligaties op, omdat de markt ze niet meer
wil. Ik ben benieuwd hoe lang dat kan doorgaan met steun vanuit
Duitsland.'
Dr.
P.H. Omtzigt is lid van de Tweede Kamer en
econometrist. Hij houdt op ScienceGuide een vaste column bij over
zijn ervaringen in de eigenzinnige werelden van politiek en
wetenschap, hun wederzijdse beïnvloeding en hun
confrontaties.