Vanuit het departement is de voorbije weken nadrukkelijk, maar
veelal in beslotenheid, gemeld dat dat er niet 'bezuinigd' wordt op
het HO-deeltijdonderwijs. Het staken van de bekostiging van het
publieke aanbod - zeer omvangrijk in het HBO vooral - mocht niet
gezien worden als 'privatisering' of als bijdrage aan de
Catshuis-sessies voor vergaande ombuigingen. De ingreep zelf kon
het ministerie alleen niet echt ontkennen.
Opmaat tot echte hervorming
Wat is er aan de hand? Een bezuiniging die vooral geen besparing
mag heten? Wat is de deeltijdingreep dan wel? Een technisch
onderdeel van de OCW-reacties heeft dat inmiddels onthuld. Het is
de opmaat tot een échte hervorming.
OCW geeft aan dat het niet meer bekostigen van HO-deeltijd leidt
tot een herschikking van de overheidsuitgaven. Men gaat niet meer
'aanbod bekostigen', maar deelnemers financieel bijstaan die
maatschappelijk nuttige, gewenste deeltijdtrajecten willen volgen.
Of dat met hetzelfde budget zal geschieden, zonder bezuiniging dus,
blijft nog mistig.
Voor die deelnemers-financiering is het beladen begrip
'vouchers' op tafel gekomen. Daarmee zijn de 'leerrechten' weer ten
volle op de agenda: bekostiging van studenten die met hun voeten
kunnen stemmen en het geld als het ware in een rugzakje meenemen.
OCW kan langs deze route de deeltijdopleidingen voor noodzakelijke
bijspijkertrajecten en tekortvakken stimuleren:
docentenopleidingen, bèta-tech en de zorg in het bijzonder.
Of dit kan zonder de bestaande publieke opleidingen in met name
het HBO eerst ten onder te laten gaan, is niet helder en roept daar
grote onzekerheden op. Hogescholen als Fontys, Avans en Inholland
moeten vrezen voor ingrijpende klappen voor hun opleidingspakket en
medewerkers.
VVD wil "gedragseffect"
Met deze introductie van een vouchermodel binnen het HBO en WO
zet Zijlstra een fundamentele stap die heel het bestel raakt. Hij
haakt aan bij de plannen van het kabinet-Balkenende-II, dat heel
het HO via leerrechten wilde gaan financieren. De CDA-premier zei
tegen ScienceGuide zeer stellig, dat hij aan deze visie
wilde vasthouden toen zijn kabinet voortijdig viel in 2006.
Ook VVD-staatssecretaris Mark Rutte was bij zijn vertrek destijds
duidelijk. "Ook [in het HO] zul je een gedragseffect zien, net als
we bij de bijstand nu al kunnen waarnemen. We doen analoog aan de
bijstandshervorming iets fundamenteels in het hoger onderwijs. De
financiering gaat direct naar de betrokkenen toe: 5 miljard naar de
gemeenten bij de bijstand, de HO-bekostiging via de student naar de
instelling."
"We maken zo bovendien de stakeholders bewust
medeverantwoordelijk en via benchmarking worden de geleverde
kwaliteit en prestaties van de organisaties zichtbaar en dus voor
die stakeholders bespreekbaar voor het maken van hun eigen beleid.
Dit is een betere aanpak dan via regelgeving van overheden, vind
ik."
In het ScienceGuide-interview van -inmiddels- Erasmus
Universiteit hoogleraar J.P. Balkenende over zijn ervaringen met het
HO-beleid onderstreepte deze in begin 2011 zijn visie op dit punt
nogmaals. "Het is een zeer zinvolle benadering als je beseft dat de
samenlevingen van nu op weg moeten naar een bestel van Leven Lang
Leren. Dat maakt investeringen noodzakelijk vanuit zowel de
publieke middelen, als door individuele burgers die in zichzelf
investeren. Een systeem van leerrechten zou een uitstekend concept
zijn om dit te verwezenlijken."
Doorvoering van kwaliteitsrechten
Rutte-I blijkt hier echt een Balkenende-V, maar dan via de
achterdeur. Zijlstra's ingreep in het deeltijd-HO is immers alleen
zinnig en nuttig als deze vouchersaanpak een veel bredere opzet
gaat krijgen. Wat Rutte via het hele HO-bestel poogde te
realiseren, wil Zijlstra nu incrementeel tot voldongen feiten laten
uitgroeien.
Dit kondigde hij al aan in het visiestuk, waarmee hij vanuit de oppositie
Plasterk en zijn HO-beleid van repliek diende. Zijlstra gaf toe dat
een fundamentele hervorming van de HO-bekostiging via leerrechten
er niet meer in zat. Hij zette daarom al in op een stapsgewijze
aanpak, die hij doorvoering van 'kwaliteitsrechten' noemde. "Gelet
op de politieke werkelijkheid en de meerderheidsverhoudingen
daarbinnen kiest de VVD in het actuele debat voor een concept met
'kwaliteitsrechten', dat meer beantwoordt aan de dilemma's en
zorgen van het huidige hoger onderwijs", zo zei Zijlstra
tegenScienceGuide.
Nu Rutte en Zijlstra zelf aan zet zijn, pakken zij deze draad
weer op. Dat verklaart ook het enthousiasme voor varianten hiervan
als de 'scholarships' voor masterstudenten in
bèta-tekortvakken die hun beurs kwijt raken. Dit zijn immers door
de particuliere sector gefinancierde vouchers die jong talent
stimuleren door te studeren waar de publieke bekostiging niet
langer aan de orde is.
Onder de topsectoren heeft de chemie deze boodschap inmiddels
begrepen. Daar komt men met zulke 'scholarships' om het tekort aan
hoogopgeleide mensen op te vangen. Ook NXP gaat zulke vouchers
financieren.
Master ook via leerrechten
Daarmee is de richting meteen duidelijk voor heel het HO-bestel.
De deeltijd-HO ingreep is een pilot, een testcase.
Leerrecht-bekostiging via vouchers zal ook in andere
opleidingsdomeinen dominant worden vooral als de publieke rol bij
de financiering forst teruggeschroefd wordt. En Rutte-I gaat dat
doen bij in elk geval één cruciaal deel van het HO: de
masteropleiding.
Het sociaal leenstelsel in de masterfase heeft tenminste één
ding gemeen met de deeltijd-HO ingreep: dit raakt overwegend één
deel van het bestel. Bij deeltijd het HBO, bij de master het WO.
Als de overheid voor de masters geen beurzen meer wil verstrekken,
zegt zij duidelijk: 'hier ga je primair zelf de bekostiging
regelen. De publieke taak en rol houden hier allengs op.' Het
wetsvoorstel heet even helder als oprecht 'Studeren is
Investeren'.
OCW herschikt met de deeltijd-ingreep en het begin van een
sociaal leenstelsel dus fundamenteel in het hele bestel van WO en
HBO. De vouchers komen via de deeltijd naar voren als nieuw concept
van financiering voor de masters. De student gaat zelf immers fors
meer betalen en de overheid en haar partners gaan via scholarships
en andere voucher-varianten primair deelnemers bekostigen. De
HBO-masters worden in dit verband eigenlijk al volledig buiten het
publieke domein geplaatst.
Sturen met geld
De universitaire masters zullen niet lang hoeven te wachten.
Immers, nu al wordt via 'profilering en differentiatie'
aangedrongen op fikse herschikking van het aanbod. Vanuit de
topgebieden wordt bovendien aangedrongen op extra stimulansen voor
talent in hun verwante disciplines, ten koste van domeinen als
psychologie en andere 'modieuze vakken'.
Dit pleit er bij de aanhangers van deze opvatting dan ook nog
extra voor om de WO-masters net als die in het HBO en het overige
deeltijdaanbod te stimuleren via de financiering van de deelnemer.
De overheid kan dan sturen met dat geld, samen met partners die
scholarships aanbieden en dergelijke. Zo komen de leerrechten er
uiteindelijk toch nog, via de achterdeur.
De staatssecretaris lijkt deze krachtige aanpak via het sturen
met geld 'buiten Veerman om' ook zelf als een toch onverwachte vorm
van liberaal beleid te zien. Terwijl hij vrijheid en ruimte zou
willen geven, blijkt hij het bestel vooral via de geldkraan zijn
concepten te gaan overdragen. Tegen de HO-specialist van de SP,
Jasper van Dijk, zei hij onlangs met een zucht: "Ik wist niet dat
ik ooit nog eens zo'n dirigist zou moeten worden."