Hoe de Bijbel echt geschreven werd

Onderzoek geeft inkijk in het ontstaan van de Bijbel

Analyse | de redactie
14 juli 2010 | De kerk gelooft in de Bijbel als geopenbaard boek, maar hoe is de Bijbel feitelijk ontstaan? Het was niet zo dat een profeet aan een schrijftafel ging zitten en met een ganzenveer begon aan 'De Bijbel, bladzijde 1'. UvA-voorzitter en godsdienstwetenschapper Karel van der Toorn onthult in zijn nieuwste boek hoe dan wel.

“Onder vakgenoten wordt de bijbel benaderd alsliteratuur. We kijken toch vaak naar de bijbel alsof het gaat omliteratuur zoals we die kennen uit de romantische periode. In dieliteratuur heeft de auteur een heel belangrijke rol, auteursrechtis heel belangrijk, het boek  wordt gereproduceerd, er is eenmarkt voor. Bij de Bijbel is dat zo compleet anders geweest! Heeldeze zoektocht ben ik begonnen met een paradoxale constatering: wijkennen het Joodse volk als ‘het volk van het boek’. Dat boek isonze toegangsweg tot dat volk, terwijl je het hebt over een oralecultuur. Mensen die konden lezen vormden maar een heel beperkt deelvan de bevolking.

Als je je vervolgens gaat afvragen hoe ‘literatuur’ werkt in dietijd, dan stuit je op heel materiële dingen. Je moet dan rekeninghouden met vragen als: wat is het materiaal waarop wordtgeschreven, hoe wordt dat verspreid, waarom zou je iets schrijven?Als het grootste deel van de bevolking ongeletterd is en er geencommerciële markt is voor boeken, dan hoef je het daar dus al nietvoor te doen. Dan moet er iets anders zijn. Maar wat was datdan?”

Auteursrecht bestond nog niet

In de meeste Bijbelboeken wordt wel een auteur genoemd.Aan Mozes worden de eerste vijf boeken van de bijbel toegeschreven.Koning Salomo wordt opgevoerd als auteur van het boek Prediker. Inde bijbelwetenschappen is algemeen bekend dat zulke aanduidingenniet betrouwbaar zijn, in de zin van een authentiek ‘historischfeit’. De Troonrede wordt ook niet door Beatrix zelf geschreven,toch geeft de verbinding met haar de speech zijngezag. Auteurschap was zeker in vroeger tijden vooral eenlabel van autoriteit. Door het boek Prediker aan koning Salomo toete schrijven, werd het gezag ervan verhoogd.

Op zoek naar de ‘echte auteurs’ van de boeken in de Bijbel,vestigt Van der Toorn de aandacht op motieven om te schrijven.”Allereerst was er het schrijven als geheugensteun, dat wasadministratief erg belangrijk. Dat geldt ook voor wetsteksten. Tentweede heb je schrift nodig om een tekst van a naar b te krijgen.”Schrijven was een middel om eigendom vast te leggen, maar hielpkoningen ook om de communicatie met onderdanen veel efficiënter temaken.

Hoe schrift gezag kreeg

Toch denkt Van der Toorn niet dat de Bijbel doormedewerkers van het hof van de koningen in Jeruzalem is geschreven.De Bijbel, zo stelt hij, is geschreven door groepen schrijversdie daar gedurende meerdere generaties aan werkten. Die schrijverswaren vooral aan de tempel verbonden. De Tempel inJeruzalem was typisch de plek waar deze Bijbelboeken werdengebruikt voor de opleiding van priesters en debat, maar ook waar demoederafschriften van deze Bijbelboeken bewaard werden in eenbibliotheekje.

Als die moederafschriften na een jaar of 40 vanwege slijtagevervangen moesten worden, debatteerden de schrijvers oververbeteringen of aanvullingen die in de nieuwe schriftrolaangebracht zouden moeten worden. In zijn boek reconstureert Vander Toorn bijvoorbeeld dat het Bijbelboek Deuteronomium -meteen belangrijke reeks wetgevingsteksten voor het Joodse geloof enleven- op die manier in vier achtervolgenderonden is ontstaan in zijn huidige vorm.

Naarmate de tijd voortschrijdt, groeit de verzameling vanheilige overleveringen. Op een gegeven moment moet er gekozenworden uit concurrerende tradities. “Voor de ballingschap van hetJoodse volk in Babylon -toen Jeruzalem belegerd en veroverd werd enhet volk afgevoerd naar Mesopotamie- wordt ten tijde vankoning Josia, in het boek 2 Koningen, hoofdstuk 22 en 23, gezegd dat er een wet is gevonden in de tempel. En die zegt dat er maar één tempel mag zijn. Dit laat zien dater twee tradities waren. Volgens de mondelinge overlevering was erruimte voor meerdere tempels, maar de geschreven tekst zegtdat er maar ruimte is voor één tempel.”

“Op grond daarvan schuift de koning de mondelinge traditie opzij.In het begin heeft de mondelinge traditie het meeste gezag, maarvanaf het moment dat die is opgeschreven, wordt de schriftelijkeoverlevering steeds belangrijk. Die schriftelijke overleveringkrijgt daarna een status die groter is dan die mondelingeoverlevering, waardoor de schriftgeleerdheid belangrijker wordt.”Bij de keuze tussen tradities was dus ook sprake van een’wereldlijke’ machtsstrijd. “De overlevering dat Yahweh één is endus maar één tempel wil, is bijvoorbeeld wel heel erg in het belangvan de koning van Jeruzalem.” Ook heeft de schriftelijkevastlegging van de canon de positie van de schriftgeleerdenbehoorlijk versterkt.

Profetische kritiek

Maar hoe zat het dan met de profeten? Hoe is het teverklaren dat schrijvers binnen de tempel hun orakels op schriftstelden en bewaarden, terwijl de profeten vaak heel kritisch warenover tempel en hof? Van der Toorn constateert allereerst dat eronder de koningen behoefte was om te weten wat er over hen gezegdwerd, ook als het ging om opruiende taal. Dat was een van demotieven om profetieën vast te leggen.

Toch verklaart dat nog niet dat profetieën zo’n belangrijk deelzijn geworden van de Hebreeuwse traditie en het geloof van dekerken in de Bijbel. Hoe is dat gelopen? “We hebben hier te makenmet een cultuur, ook politiek, waarin geen legitieme oppositie is.Er is wel tegengeluid, maar dat kan alleen worden verkondigd alsdaar een gezag aan zit dat boven het menselijke uitstijgt. Het isonverstandig als de koning een orakel negeert. Daarom worden dieook geboekstaafd, want het is belangrijk dat een koning daarvan opde hoogte is.”

Overigens treffen we in de bijbel een perspectief aan waarinteruggekeken wordt op het koningschap. Het koningschap in Israël isin de 6e eeuw voor Christus namelijk voorbij, het drama van deoverheersing door Babylon is uitgelopen ineen massale ballingschap. “In de Hebreeuwse bijbel treffen wedaarom een heel kritisch perspectief aan op het koningschap. Nietdat het koningschap helemaal heeft afgedaan – met de messiaanseverwachting is er nog hoop dat de glorietijd van David weer terugzal keren. Maar de enige profeten die het bij het rechte eindhebben gehad, zijn de profeten die kritisch zijn geweest. Gunstigeprofetieën zijn weggefilterd.”

Het einde van de canon

Op een gegeven moment is de canon afgesloten. Hoegebeurde dat? Lang werd aangenomen dat Joodse rabbijnen de canonvan de Hebreeuwse Bijbel afsloten tijdens een soort van een’concilie’  in het stadje Jamnia, ongeveer in hetjaar 100 voor Christus.

Van der Toorn wijst er echter op dat vakgenoten inmiddels deconclusie hebben getrokken dat dit concilie een verzinsel is vanchristenen. Wel ziet hij twee motieven waarom de canondestijds afgesloten werd. Het eerste is de openbaarmaking vande Torah, de vijf eerste Bijbelboeken, als wet van het land.Deze werd gezien als gegeven door God, gelegitimeerd door de koningen opgelegd door de profeten Ezra en Nehemia. Dat had een duidelijkpolitiek motief.

Het tweede motief is de leer van het profetische tijdperk, dietwee eeuwen later werd afgekondigd. Daarmee werden mensen diedaarna nog zeiden door God geïnspireerd te zijn, de mond gesnoerd.De canon was immers afgesloten. De echte profeten stonden in deprofetische boeken en alleen de schriftgeleerden wisten hoe je diemoest interpreteren.

“Voordat je ‘een bijbel’ hebt, moet ook het idee bestaan dat detijd van de openbaring is afgesloten. Dat zie je zo rond300 voor Christus in de Hellenistische periode -na deverovering door Alexander de Grote en zijn opvolgers- dat degedachte dat God zich te kennen heeft gegeven is afgesloten met deballingschap. Dat is ook het criterium dat wordt gebruikt om vastte stellen of een boek geïnspireerd is of alleen maar menselijk.Daniël wordt als goddelijk boek gezien, omdat men in die tijd – tenonrechte – dacht dat het uit de tijd van de ballingschap kwam.”

Karel van der Toorn, Wie schreef de Bijbel? Deontstaansgeschiedenis van het Oude Testament.


Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
«

ScienceGuide is bij wet verplicht je toestemming te vragen voor het gebruik van cookies.

Lees hier over ons cookiebeleid en klik op OK om akkoord te gaan

OK